[polska wersja językowa poniżej]

From urban rooftops to guerrilla plots on neglected sidewalks, gardens hold space for poetic contradiction, where beauty coexists with decay, and cultivation is an act of both remembrance and resistance. Neither wholly utopian nor purely symbolic, they become contested terrains in which alternative futures are not only dreamed, but practised and realised. Gardens are not neutral. They are, as much as borders or monuments, shaped by who is allowed to plant, prune, and rest within them. Through their cycles of growth and decay, gardens embody both the precarity and the persistence of communal life. Gardens can interrupt systems privatisation by inviting communal care and can also serve as ornamental screens for exclusion and as symbols of privilege and control.

Contemporary artists engage the garden not just as a subject, but as a methodology. Reclaiming it as a radical commons where grief can be ritualised, the climate crisis confronted, and alternative futures imagined. Artists of the past and present, as well as communities, often cultivate gardens as spaces where grief, memory, resistance, and care intersect, an act of audacious faith and resilience. A space where uncertainty and transition are not only realities to endure, but to embrace. Perspectives which are more critical and urgent than ever.

The garden as idea: ownership, idyll, and resistance

Gardens have persistently been spaces of myth and power across the human imagination. From the biblical Eden, a space of order, morality, and exile, to the manicured hedgerows of colonial estates, plantations, or royal palaces, the garden in the specifically Western imagination too often has historically served to reflect the ambitions, anxieties, and self-serving purposes of its creators. It is a place where control over land often mirrors control over people. And its uses and abuses are all too often embedded in systems that hinder growth, rather than expand it; plunder and extract rather than cultivate and sustain. 

Whether it be through the lens of consumerism, capitalist aims, which seek to extract the resources of the natural landscape for individual, monetary gain at the expense of the very survival of the planet. Or moving through the world with a patriarchal, supremacist, and coloniser belief system that clings to an exceptionalist mentality to the demise of human and more-than-human beings alike. As James Baldwin iconically wrote in No Name in the Street (1972), “There is reason, after all, that some people wish to colonize the Moon, and others dance before it as an ancient friend”.

Today, this duality remains. As curator Amy Smith-Stewart outlines in the exhibition description for A Garden of Promise and Dissent at The Aldrich Contemporary Art Museum (taking place between 2025-2026), gardens symbolise both utopia and discipline, abundance and exclusion. “They are as much about walls as they are about blossoms”, she writes. In gated communities in landscaped corporate campuses, the garden is often used to signal civility while denying access. This defensible space – the privatised garden – aligns with a logic of exclusion embedded in late capitalist urban design.

However, often in parallel with Indigenous, decolonial, and justice-centred work, many modern and contemporary artists are reclaiming the garden’s imagination. The COLAB’S project, The Artist’s Garden, challenges the notion of the garden as merely decorative or apolitical. It opened in 2021 with Lakwena’s Back in the Air: Meditation on Higher Ground, which transforms metaphysical iconography into an exuberant floral palette, turning colour and flora into declarations of spiritual and cultural sovereignty. While a year later, the visitors were taken Through the Cosmic Allotment by Heywood & Condie, celebrating the ability to find spiritual affinity with the non-human world. These works reframe gardens as spaces not of containment but of contemplation, care, and resistance.

Agnes Denes’s landmark project, Wheatfield – A Confrontation (1982), laid early groundwork for such reimaginings. Planting two acres of golden wheat in Manhattan’s Battery Park landfill, within sight of Wall Street, Denes posed a simple yet powerful question: what grows when profit is put aside? The golden crop, situated amongst a backdrop full of steel and concrete, became a living critique of misplaced priorities in urban development. Denes’s field was ephemeral and was very much intended to be temporary, but with its brevity held a lasting impact. Poignantly asserting that even in the heart of capitalism, other economies can take root.

This is the promise of the garden as commons: a shared space of tending and being tended to. In feminist and decolonial thought, care is not merely a personal virtue but a radical political framework. As Nancy Mauro-Flude writes in Caring for a Vast, Non-Existent Horizon (2022), care is a horizon that organises the future, not just a response to the past. In this framing, planting becomes speculative. A gesture toward worlds not yet here, but that we can – and must – co-create together.

As the contributors to Feminist Futures as Unthought Futures (2025) argue, the re-imagination of space, including natural space, requires unlearning colonial narratives and disciplinary separations between art, ecology, and activism. The garden, in this light, is not only a site of aesthetic pleasure or personal retreat but a methodological ground for new feminist, ecological worldings.

In this spirit, curator Elke Krasny’s notion of the “precarious commons” offers a critical lens for understanding the fragility and potential of gardens reclaimed by artists. These are spaces always at risk of erasure, privatisation, or co-optation – but they persist through communal labour, care, and dissent. As Christina Kingsbury, a practitioner of autoethnographic arts-integrated gardening and ecological grief, phrases her research: “It is tiny and it is everything”. This micro-scale encapsulates the paradoxical power of the garden: a modest plot of earth can hold space for dissent, recovery, and dreaming beyond collapse.

“This micro-scale encapsulates the paradoxical power of the garden: a modest plot of earth can hold space for dissent, recovery, and dreaming beyond collapse.”

Gardens of grief and ritual: reclaiming loss through ecological aesthetics

As much as gardens carry the residue of dys/utopian fantasies and de/colonising logic, they also serve as sites where loss can be metabolised into meaning. In the face of accelerating climate catastrophe, the prospect of mass extinction, and moving through ecological grief, artists often turn to the garden not just as a space of beauty, but of mourning. A terrain where rituals of remembrance are cultivated, and new forms of community-rooted healing take place.

Chilean artist Cecilia Vicuña invokes what she calls precarios, ephemeral installations composed of natural and found materials, as acts of devotional protest. In her practice, the earth is not simply a passive backdrop, but a participant. Her garden-like assemblages are fragile, impermanent, and embedded in ecological and political urgency. In these works, the garden becomes less about permanence or productivity and more about a moment of witness. Specifically, a way to stay with the trouble of extinction and injustice.

Maria Thereza Alves similarly confronts displacement and memory through land. Her long-term project Seeds of Change (1999-ongoing) explores ballast flora – plants unintentionally transported in the soil used as ship ballast – to trace histories of colonialism, forced migration, and environmental transformation. By growing these “displaced” plants in urban public spaces, Alves makes visible the otherwise invisible narratives of migration and survival. Her garden works are living archives of resistance, testimony to histories otherwise ignored or uprooted.

Based between New York and Hungary, Edina Tokodi merges street art with moss-based horticulture within her creative studio Mosstika, creating guerrilla green interventions that reinsert plant life into harsh urban environments. Her moss murals and living sculptures confront the sterility of gentrified architecture and offer moments of unexpected encounter and care. These spontaneous gardens – unauthorised, impermanent, and community-minded – echo the activist roots of guerrilla gardening movements that arose in the 1970s as forms of land reclamation and resistance.

As the field of ecofeminist thought argues, grief is not a private matter or a transactional one but a relational one, bound up in histories of extraction, racism and xenophobia, capitalism, and erasure. To grieve collectively is to reckon with what has been lost and to envision what might still be saved, or better yet, what can be purposefully grown and cultivated together. 

Sites of ecological grief: slowness, ritual, and inherited memory 

In an era of accelerating loss of species, languages, habitats, and rituals, the garden becomes a vital site for grief work. The process of planting, tending, and witnessing growth and decay offers a form of slowness that runs counter to the extractive rhythms of modern life. Slowness, as explored in the context of affective urban practices, allows for attunement: to land, to memory, to the more-than-human world. Within city spaces that often demand speed, efficiency, and productivity, the garden insists on another temporality: cyclical, slow, patient.

Ritual, too, emerges here and not (only) as performance, but as a method of survival. As articulated in The Divine Feminist from Integral Review (2017), rituals tied to ecology and spirit serve as not only nostalgic returns to deep wisdom but active, adaptive tools for re-enchantment and resistance. In this sense, gardening is less about maintenance and more about meditation – an ongoing act of mourning and of meaning-making. These rituals, small and large, from seed-saving ceremonies to collective harvests, embody grief not as an end but as a passage.

Nancy Mauro-Flude’s vision of care as an open-ended ethic, always reaching, never resolved, further enriches this practice. Grief is not only endured but held communally, through gestures of shared tending. It is in this slow, affective labour that ecological memory is cultivated: a memory that is embodied, transmitted through soil-stained hands and pollen-laden air.

This is echoed in the testimony from It is tiny and it is everything (2022) article, where grief is reframed through creative and ecological practice. The act of gardening becomes a method of metabolising sorrow, of translating loss into living form. In this reframing, the garden becomes not a retreat from crisis, but a responsive space within it. A commons where care, grief, and growth can coexist without resolution. 

Artists like Cecilia Vicuña create such spaces where ritual, grief, and ecology coalesce. Her installations, often composed of ephemeral materials, evoke both vulnerability and persistence, offering what she calls “precarios”, as referenced earlier, as humble offerings to the earth and its ancestral memory. Similarly, Kapwani Kiwanga’s botanical installations connect plant histories to histories of displacement and resilience, re-inscribing grief into the very roots of her work.

In these practices, gardens are not escape hatches, but bridges between what was, what is, and what could be. They hold within them the simultaneous act of remembering and imagining, offering portals through which we process ecological grief and inherit memory not as solely a burden, but as a seed. They remind us that even amidst erosion, something tender can take root. And in tending to it, we tend also to each other, and to the worlds we hope to cultivate beyond collapse. In this way, gardens become spaces where inherited trauma and ancestral memory live in the soil, in the very root systems and microbial networks that echo human interconnection.

Can gardens be designed to hold loss without erasure? This question echoes throughout artistic and communal gardening practices that centre intergenerational trauma and landscape. Gardens do not promise healing as healing is a process and not a destination, but they offer holding. A container where grief, care, and presence may coexist: quietly, messily, persistently. Gardening as an embodied, feminist methodology invites us to move at the speed of roots and to listen deeply to what the soil carries forward. This ethos of slowness disrupts dominant sensibilities of progress and recovery, allowing for a more honest reckoning with loss, care, and survival.

“They hold within them the simultaneous act of remembering and imagining, offering portals through which we process ecological grief and inherit memory not as solely a burden, but as a seed.”

Guerrilla gardening and the politics of intervention 

Guerrilla gardening, which is defined as the act of tending to neglected or unauthorised land, is often used as a subversive form of ecological and artistic intervention. It emerges not only from a desire to beautify neglected urban space, but from a radical ethic of care. By planting in spaces left to rot by capitalist or municipal neglect, guerrilla gardeners resist the bystander effect and non-intervention for our shared spaces. This form of resistance is inherently (eco)feminist, queer, and anti-capitalist by rejecting binaries that not only perpetuate malicious harm, but harm incurred by non-action. It embraces temporality, improvisation, and collective stewardship.

At the heart of guerrilla gardening is a tension – between formality and informality, legality and poetic disruption, control and spontaneity. These practices often occupy liminal zones, whether it be traffic medians, vacant lots, abandoned sidewalks – places that exist outside the jurisdiction of conventional green policy. And yet, these acts are deeply intentional, grounded in care and community.

Edina Tokodi’s moss interventions in Brooklyn offer a prime example. Her works, which appear as botanical silhouettes and green textures clinging to brick or metal-lined walls, quietly reclaim vertical space in an organic form. They do not dominate or monumentalise. Instead, they soften. Her materials, such as moss, living roots, and sometimes animal motifs, create moments of organic interruption, reminding viewers of nature’s resilience. Tokodi’s practice sits at the intersection of public art and ecological insertion, merging aesthetics and activism.

In these acts, the theme of non-permanence emerges. And with the temporary intervention, the political reverberations are often long-lasting. Who “owns” the land becomes a central question. Is this an act of trespassing or healing? Of art or protest? Which, once again, calls into question an earlier query of the ecological ethics of privatising space and the broader structural issue around how public space is defined and controlled. Guerrilla gardening renders the boundaries of property and authorship porous. The earth, in this sense, becomes a canvas for fugitive belonging.

The tension between informal reclamation and institutional control is palpable. As Elke Krasny argues, resistance through care is not passive. It is deliberate, embodied, and situated. Guerrilla gardens are not just green interventions; they are spatial claims made through presence and labour. They are part of what the Affective Urban Practices framework calls “embodied resistance”: sensory, everyday, and affectively charged. This informality extends into artistic methodology. Guerrilla gardening mirrors practices of collage, improvisation, and ephemeral curation. It invites a fluid, process-based logic where the garden evolves in relationship to its environment and the people who tend it. Artists in this space are not mere creators but stewards and caretakers of futures not yet written.

Seed bombing, community reclamation projects, and informal food gardens all point toward a collective reimagining of public space. These interventions echo the vision of the already mentioned Feminist Futures as Unthought Futures: that radical relationality (not institutional dominance) must guide the worlding of tomorrow. Gardening becomes a mode of dreaming, of speculating through action. Guerrilla gardening does not seek permanence. It seeks presence. And in its refusal to wait for permission, it seeds another political imagination. One rooted in care, refusal, and the audacity to cultivate beauty where none was expected.

Modern contemporary artists reclaim the garden

In response to the ecological and social fractures of our time, a growing body of modern and contemporary artists returns to the garden. They reimagine it not as escapism, but as a site of insurgent care, memory, and world-building. Their practices range from monumental land art to ephemeral installations, from archival plantings to guerrilla interventions. These artists tend to the soil not only for what it grows, but for what it holds: grief, resistance, and speculative futures. As Nancy Mauro-Flude reminds us in Caring for a Vast, Non-Existent Horizon, “Care is a horizon, not a limit – it’s a methodology for inhabiting the future”.

The garden, in these works, becomes both altar and archive, studio and stage. Through seasonal metaphors of bloom, decay, rest, and rebirth, these artists navigate the cycles of collapse and regeneration. Their work echoes the feminist assertion that imagination is not indulgent. Rather, it is necessary for survival. As articulated in Feminist Futures as Unthought Futures: “To imagine otherwise is to build otherwise”.

In Agnes Denes’s pioneering Wheatfield – A Confrontation, she made the incongruous presence of agriculture in Manhattan’s financial district into a potent visual and political gesture. Rather than just invoking ecological themes, the project challenged dominant land values by temporarily transforming land earmarked for development into a field of sustenance. Denes invites us to consider how land might be repurposed, not simply reclaimed, for collective nourishment and conceptual provocation.

Kapwani Kiwanga’s sculptural installation works often begin with a botanical impulse, yet what grows is conceptual and political. Ongoing works like Flowers for Africa (2014-ongoing) use floral arrangements to deconstruct colonial histories, while her research-based installations address greenwashing in institutions. She investigates how plants have participated in colonial narratives and postcolonial healing, reframing flora as subjects with agency and stories. Her controlled use of plant matter and archival aesthetics doesn’t recreate gardens, but gestures toward them as memory devices. Enabling viewers to reflect on intertwined systems of domination, resistance, and recuperation. 

Cecilia Vicuña’s ecological poetics emerge through a language of ritual and renewal. Her installations and performances often blur boundaries between body, earth, and word. In garden-like settings, she activates ephemeral gestures, such as tying threads, placing seeds, which become meditations on disappearance, mourning, and reemergence. Rather than tending literal gardens, Vicuña cultivates ritual spaces where loss is acknowledged and transformed.

Through her long-lasting Seeds of Change: A Floating Ballast Seed Garden (2012-2017) in Bristol, Alves draws attention to the dormant botanical legacies of colonial trade routes. By cultivating ballast flora – seeds displaced and dispersed by imperial commerce – she uncovers neglected ecological histories. Her practice reframes gardens as sites where transhistorical and transnational memories sprout through overlooked species and repressed stories. Alves reveals how plants carried in the hulls of colonial ships, discarded in ports as ballast, represent a legacy of forced migration and ecological entanglement. These “ballast flora” are botanical witnesses to history. By creating gardens from these transported species, Alves transforms overlooked plants into agents of historical reclamation. Her work reminds us that landscapes are archives, and seeds are carriers of story.

Other practices that weave these intersections together include Joana Vasconcelos, who reclaims ornamental traditions through monumental sculptures that reference gardens, domesticity, and gendered labour. Her floral motifs become exaggerated symbols of cultural hybridity and feminist critique. With Edina Tokodi’s engagement in guerrilla eco-art, she uses moss and plant-based imagery to insert green softness into the urban fabric. Her work quietly interrupts public space, rewilding walls and sidewalks with an ethic of soft activism, with softness as a form of natural strength. 

Community-based artists and collectives across the globe – from seed-sharing networks in Detroit to community gardens in post-industrial Poland – embody care as collective praxis. These spaces are not curated by institutions but cultivated by neighbours, migrants, elders, and youth. In each of these examples, the garden emerges as a speculative site, a space where grief is composted into growth, and where futures are imagined through rootedness. They demonstrate how art, when interlaced with ecology and activism, can forge new commons: messy, mutable, and vibrantly alive.

Garden as radical commons: imagining otherwise

To imagine the garden as a radical commons is to see beyond a patch of cultivated land and toward a shared, speculative system of care, knowledge, and resistance. This vision invites us to design spaces that nourish without ownership, foster collectivity amidst privatized urban life, and dream ecological futures unbound from extractive pasts. Gardens become pedagogical sites – classrooms without walls – where we learn to be with each other, with soil, and with time. As shared terrains, they teach us to tend, fail, and begin again, echoing feminist calls to imagine other ways of being beyond inherited, unsustainable systems.

Reclaiming the garden as commons means rethinking its purpose beyond productivity, toward a practice of reciprocity and radical pause. Gardens slow us, inviting dreaming, ritual, and presence. The commons they create are porous, messy, generative, and full of contradiction. Caring for gardens resists mastery; growth cannot be rushed. It unfolds on its own terms, outside extractive logics. As Nancy Mauro-Flude writes, care is an infinite horizon; a negotiation, not a goal. To tend is to return, repair, repeat and to embody a feminist ethic rooted in persistence over control.

Artists working in and with gardens mirror these rhythms, shifting focus from object-making to meaning-making. The garden becomes an atelier, where artistic process follows ecological cycles – bloom, decay, dormancy, regrowth. Art becomes compost: breaking down, nourishing, re-forming. Imagination lives in these living systems, stitched into soil and spirit.

And yet, radical gardens exist within contradictions. Can anything be sustainable within capitalism? Can land be shared on stolen ground? These questions linger, unresolved, but are essential to keep asking. Gardens hold grief and possibility together, not always as answers but as invitations. They resist erasure and ask us to do the same—to stay open to replanting and reimagining.

Ultimately, gardens offer no utopia, but a living practice and a choreography of collective care shaped by many hands, always in bloom somewhere. They invite us to gather, struggle, and continually try and try again, nurturing futures not yet realized.

“Ultimately, gardens offer no utopia, but a living practice and a choreography of collective care shaped by many hands, always in bloom somewhere.”

Root systems, future seeds

Between bloom and decay, gardens hold both fragility and resilience. They are spaces where strength and vulnerability entwine, where new shoots rise amid loss. As radical commons, gardens resist binaries – life and death, us and them, possession and abandonment. They evolve through collective tending and refusal to be contained.

In this light, the garden becomes a site of encounter and memory. A living archive of hope and grief, a ritual space of presence and absence, a protest against domination, and a promise of open, possible futures. The garden teaches us not to move past grief, but to live with it while tending soil and spirit alike. Artists in these spaces nurture not just plants, but speculative futures grounded in reciprocity, renewal, and relational care.

As Cecilia Vicuña writes, the garden is where “something is saved, something remains”. In its tender persistence, like roots beneath the surface, past and future are bound in quiet dance. The garden offers us this: an invitation to grow together, to care audaciously, and to imagine otherwise – always reaching toward what might still bloom.

---

Bibliography

• Krasny, Elke. 2020. “Precarious Commons.” In Critical Care: Architecture and Urbanism for a Broken Planet, edited by Angelika Fitz, Elke Krasny, and Architekturzentrum Wien, 168–173. Abingdon: Routledge. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780429021886-14/precarious-commons-elke-krasny.
• Mauro-Flude, Nancy. 2022. “Caring for a Vast, Non-Existent Horizon.” In Feminist Speculations and the Practice of Research-Creation, edited by Renate Lorenz, 229–240. London: Routledge. https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9781003167556-20/caring-vast-non-existent-horizon-nancy-mauro-flude.
• McKittrick, Katherine. 2020. “Plantation Futures.” Small Axe 17 (3 [42]): 1–15. https://muse.jhu.edu/pub/1/article/765189/summary.
• Razak, Sheree. 2017. “The Divine Feminist: Ritual as a Method of Survival.” Integral Review 13 (1): 132–147. https://www.integral-review.org/issues/vol_13_no_1_razak_the_divine_feminist.pdf.
• Ruddick, Sue. 2008. “Affective Urban Practices: The Politics of Identity and Affect in Contemporary Urban Movements.” Lines of Flight. https://linesofflight.wordpress.com/wp-content/uploads/2008/03/affective-urban-practices-mphil-upgrade-paper1.pdf.
• Sutherland, Hilary, and Megan McLeod. 2022. “’It is Tiny and It is Everything’: Exploring the Effects of Arts-Integrated Gardening on Experiences of Ecological Grief Through Autoethnographic Research.” East/West: Journal of Ukrainian Studies 9 (1). https://www.erudit.org/en/journals/ewjus/2022-v9-n1-ewjus06968/1088676ar/abstract/.
• “Feminist Futures as Unthought Futures.” 2025. Journal of Futures Studies. https://jfsdigital.org/wp-content/uploads/2025/03/Feminist-Futures-as-Unthought-Futures-1.pdf.
• “To See Otherwise: Politics and Aesthetics of the Common.” 2015. Third Text 29 (5): 333–347. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09528822.2015.1047612.

---

Pomiędzy rozkwitem a rozkładem.

Ogród jako radykalne dobro wspólne.

Od miejskich dachów po prowizoryczne grządki na zaniedbanych chodnikach. Ogrody stanowią przestrzeń poetyckiej sprzeczności, gdzie piękno współistnieje z rozkładem, a uprawa jest aktem zarówno pamięci, jak i oporu. Nie są one ani całkowicie utopijne, ani czysto symboliczne, ale stają się raczej terenami spornymi, na których alternatywne przyszłości są nie tylko marzeniami, ale także praktyką i faktem. Ogrody nie są neutralne. Podobnie jak w przypadku granic czy pomników, są one kształtowane przez to, komu pozwala się w nich sadzić, przycinać i odpoczywać. Poprzez swoje cykle wzrostu i rozkładu ucieleśniają one zarówno niestabilność, jak i trwałość życia społecznego. Ogrody mogą zakłócać proces prywatyzacji systemów, promując wspólną troskę, a także służyć jako symbol wykluczenia, uprzywilejowania i kontroli.

Współcześni artyści traktują ogród nie tylko jako motyw, ale także jako metodologię. Przywracają mu rolę radykalnej przestrzeni wspólnej, w której można rytualizować żałobę, konfrontować się z kryzysem klimatycznym i wyobrażać sobie alternatywną przyszłość. Jes to przestrzeń, w której niepewność i transformacja są rzeczywistością, którą należy nie tylko znosić, ale także akceptować. Są to kwestie bardziej krytyczne i pilne niż kiedykolwiek.

Ogród jako idea: posiadanie, idylla i sprzeciw

Ogrody od zawsze były miejscami pełnymi mitów i symbolizującymi władzę w ludzkiej wyobraźni. Od biblijnego raju, przestrzeni porządku, moralności i wygnania, po wypielęgnowane żywopłoty kolonialnych posiadłości, plantacji lub pałaców królewskich, ogród w typowo zachodnim wyobrażeniu historycznie zbyt często służył odzwierciedlaniu ambicji, niepokojów i wyrachowanych celów swoich twórców. Jest to miejsce, w którym kontrola nad ziemią często stanowi odzwierciedlenie kontroli nad ludźmi. Jego wykorzystanie i nadużywanie aż nazbyt często wpisują się w systemy, które hamują rozwój, zamiast go wspierać; plądrują i eksploatują, zamiast uprawiać i utrzymywać.

Czy to przez pryzmat konsumpcjonizmu, kapitalistycznych celów, które dążą do wydobywania zasobów naturalnych dla indywidualnych korzyści finansowych kosztem przetrwania planety, czy też poruszając się po świecie zgodnie z patriarchalnym, supremacjonistycznym i kolonialnym systemem wierzeń, który hołduje wyjątkowości, prowadzącej do upadku zarówno ludzi, jak i istot ponadludzkich. Jak napisał James Baldwin w swojej kultowej książce Nikt nie zna mojego imienia (“No Name in the Street”, 1972): „Istnieje wszak powód, dla którego niektórzy ludzie chcą skolonizować Księżyc, a inni tańczą przed nim jak przed starym przyjacielem”.

Obecnie ta dwoistość pozostaje niezmienna. Jak podkreśla kuratorka Amy Smith-Stewart w opisie wystawy A Garden of Promise and Dissent (“Ogród obietnicy i sprzeciwu”) w The Aldrich Contemporary Art Museum (odbywającej się w latach 2025-2026), ogrody symbolizują zarówno utopię, jak i dyscyplinę, dostatek i wykluczenie. „Są one w równym stopniu związane z murami, co z kwiatami”. W ogrodzonych osiedlach na terenach zielonych należących do korporacji ogród często służy jako symbol cywilizacji, jednocześnie odmówiający dostępu osobom spoza. Jako strzeżona przestrzeń – prywatny ogród – wpisuje się w logikę wykluczenia zakorzenioną w późnokapitalistycznym projektowaniu urbanistycznym.

Często jednak, równolegle z działaniami skupionymi na kwestiach ludności rdzennej, dekolonizacji i sprawiedliwości, wielu współczesnych artystów powraca do tematyki ogrodów. Projekt The Artist’s Garden realizowany przez COLAB podważa koncepcję ogrodu jako elementu wyłącznie dekoracyjnego lub apolitycznego. Został on zainaugurowany w 2021 roku pracą Lakweny Back in the Air: Meditation on Higher Ground (“Powietrze: Medytacja na wysokości”), która przekształca metafizyczną ikonografię w bujną kwiatową paletę, zmieniając kolory i florę w deklaracje duchowej i kulturowej suwerenności. Rok później zwiedzający mogli podziwiać pracę duetu Heywood & Condie Through the Cosmic Allotment (“Poprzez kosmiczny podział”), celebrującą zdolność do odnajdywania duchowej więzi z nie-ludzkim światem. Prace te przedstawiają ogrody nie jako przestrzenie izolacji, ale kontemplacji, troski i buntu.

Przełomowy projekt Wheatfield – A Confrontation (“Pole pszenicy – konfrontacja”, 1982) autorstwa Agnes Denes był prekursorem tego typu działań. Sadząc dwa akry złocistej pszenicy na wysypisku śmieci w Battery Park na Manhattanie, w pobliżu Wall Street, Denes zadała proste, ale wymowne pytanie: co rośnie, gdy zyski schodzą na dalszy plan? Złote zboże, rosnące na tle stali i betonu, stało się żywą krytyką niewłaściwych priorytetów w rozwoju miast. Pole Denes było efemeryczne i miało charakter tymczasowy, jednak jego krótkotrwałość wywarła trwały wpływ, w wymowny sposób pokazując, że nawet w samym sercu kapitalizmu mogą zakorzenić się inne systemy gospodarcze.

Oto obietnica ogrodu jako dobra wspólnego – wspólnej przestrzeni służącej pielęgnacji i byciu pielęgnowanym. W myśli feministycznej i dekolonialnej opieka nie jest jedynie cnotą osobistą, ale radykalną ramą polityczną. Jak pisze Nancy Mauro-Flude w Caring about the Vast Non-Existent Horizon (“Troska o nieistniejący horyzont”, 2022), opieka jest horyzontem, który organizuje przyszłość, a nie tylko odpowiedzią na przeszłość. W tym sensie uprawianie roślin staje się spekulatywne. Jest gestem w kierunku światów, które jeszcze nie istnieją, ale które możemy – i musimy – wspólnie współtworzyć.

Jak twierdzą współautorzy publikacji Feminist Futures as Unthought Futures (“Feministyczne przyszłości jako przyszłości nienazwane”, 2025), ponowne wyobrażenie sobie przestrzeni, w tym przestrzeni naturalnej, wymaga odejścia od kolonialnych narracji i dyscyplinarnych podziałów między sztuką, ekologią i aktywizmem. W tym kontekście ogród jest nie tylko miejscem estetycznej przyjemności lub osobistego wytchnienia, ale także metodologiczną podstawą dla nowych feministycznych, ekologicznych światów.

Koncepcja „niepewnych dóbr wspólnych” kuratorki Elke Krasny oferuje więc krytyczne spojrzenie pozwalające zrozumieć kruchość i potencjał ogrodów przejmowanych przez artystów. Są to przestrzenie zawsze narażone na ryzyko zniknięcia, prywatyzacji lub zawłaszczenia, które jednak przetrwały dzięki wspólnej pracy, trosce i protestom. Christina Kingsbury, praktykująca autoetnograficzne ogrodnictwo zintegrowane ze sztuką i ekologiczny smutek, tak opisuje swoje badania: „Jest mały, ale jest wszystkim”. Ta mikroskala uosabia paradoksalną moc ogrodu: skromny skrawek ziemi może stanowić przestrzeń dla buntu, regeneracji i marzeń wykraczających poza upadek.

“Ta mikroskala uosabia paradoksalną moc ogrodu: skromny skrawek ziemi może stanowić przestrzeń dla buntu, regeneracji i marzeń wykraczających poza upadek.”§

Ogrody żałoby i rytuału: przezwyciężanie straty poprzez estetykę ekologiczną

Chociaż ogrody niosą ze sobą pozostałości dys-/utopijnych fantazji i logiki de/kolonizacji, służą one również jako miejsca, w których stratę można przekształcić w nowy sens. W obliczu postępującej katastrofy klimatycznej, groźby masowego wymierania gatunków i żałoby ekologicznej, artyści często zwracają się ku ogrodowi nie tylko jako przestrzeni piękna, ale także smutku. Jest to teren, na którym kultywuje się rytuały pamięci i gdzie powstają nowe formy uzdrawiania zakorzenione w społeczności.

Chilijska artystka Cecilia Vicuña przywołuje coś, co nazywa precarios, efemeryczne instalacje złożone z naturalnych i znaleźnych materiałów, będące aktami oddania i protestu. W jej praktyce ziemia nie jest po prostu biernym tłem, ale uczestnikiem. Jej ogrodowe asamblaże są kruche, ulotne i osadzone w ekologicznej i politycznej nagłości. W jej pracach ogród jest już nie tyle symbolem trwałości i produktywności, co raczej świadectwem – sposobem na zmierzenie się z problemem wymierania gatunków i niesprawiedliwości.

Maria Thereza Alves również konfrontuje się z zagadnieniami wysiedlenia i pamięci poprzez ziemię. W swoim projekcie Seeds of Change (“Nasiona zmiany”) trwającym już od 1999 roku bada florę balastową, rośliny nieumyślnie transportowane w glebie używanej jako balast statków, aby prześledzić historię kolonializmu, przymusowej migracji i transformacji środowiska. Uprawiając te „wysiedlone” rośliny w miejskich przestrzeniach publicznych, Alves ujawnia często niedostrzegalne narracje o migracji i przetrwaniu. Jej prace ogrodnicze są żywymi archiwami buntu, świadectwem historii, które inaczej zostałyby pominięte lub zapomniane.

W swojej pracowni Mosstika, żyjąca między Nowym Jorkiem a Węgrami Edina Tokodi łączy sztukę uliczną z ogrodnictwem opartym na mchu, tworząc “partyzanckie” zielone instalacje, które wprowadzają roślinność do surowego środowiska miejskiego. Jej murale z mchu i żywe rzeźby przeciwstawiają się sterylności zgentryfikowanej architektury i daja możliwość zaskakujących spotkań i troski. Te spontaniczne ogrody – bezprawne, nietrwałe i zorientowane na społeczność – nawiązują do aktywistycznych korzeni ruchów guerilla ogrodnictwa [“guerilla”, z języka hiszpańskiego: „mała wojna”, oznacza przede wszystkim partyzantkę i wszelkie działania, zarówno miliatarne, jak i artystyczne mające na celu opór – dopisek redaktora], które powstały w latach siedemdziesiątych jako forma rekultywacji ziemi i buntu.

Zgodnie z teorią myśli ekofeministycznej, żałoba nie jest sprawą prywatną ani transakcyjną, lecz relacyjną, ściśle związaną z historią wyzysku, rasizmu i ksenofobii, kapitalizmu i marginalizacji. Wspólna żałoba oznacza pogodzenie się z tym, co zostało utracone, i wyobrażenie sobie tego, co można jeszcze uratować, a nawet lepiej – tego, co można świadomie wspólnie rozwijać i pielęgnować.

Miejsca żałoby ekologicznej: zwolnienie tempa, rytuały i pamięć dziedziczna

W erze postępującej utraty gatunków, języków, siedlisk i rytuałów ogród staje się istotnym miejscem żałoby. Proces siania, pielęgnowania oraz obserwowania wzrostu i rozkładu oferuje formę powolności, która jest przeciwieństwem wyzyskującego rytmu współczesnego życia. Powolność badana w kontekście afektywnych praktyk miejskich pozwala na dostrojenie się do ziemi, pamięci, świata ponadludzkiego. W przestrzeni miejskiej, która często wymaga szybkiego tempa, wydajności i produktywności, ogród nalega na inną temporalność: cykliczną, powolną, cierpliwą.

Rytuał również pojawia się tutaj nie (tylko) jako performans, ale jako metoda przetrwania. Jak stwierdzono w artykule The Divine Feminist w Integral Review (2017), rytuały związane z ekologią i duchem stanowią nie tylko nostalgiczny powrót do mądrości, ale są również aktywnymi, adaptacyjnymi narzędziami ponownego zachwytu i oporu. W tym sensie ogrodnictwo jest w mniejszym stopniu związane z pielęgnacją, a w większym z medytacją – ciągłym aktem żałoby i nadawania znaczenia. Te małe i duże rytuały, od ceremonii zbierania nasion po zbiorowe żniwa, ucieleśniają żałobę nie jako koniec, ale jako przejście.

Wizja Nancy Mauro-Flude, która postrzega troskę jako otwartą etykę, zawsze dążącą do celu, ale nigdy nierozwiązaną, dodatkowo wzbogaca tę praktykę. Żałobę nie tylko się znosi, ale także przeżywa zbiorowo poprzez gesty wspólnej troski. To właśnie w tej powolnej, emocjonalnej pracy kultywowana jest pamięć ekologiczna: pamięć, która jest urzeczywistniona, przekazywana poprzez zabrudzone glebą ręce i powietrze nasycone pyłkiem.

Znajduje to odzwierciedlenie w artykule It is tiny and it is everything (“Jest malutkie i jest wszystkim”, 2022), w którym żałoba zostaje przedstawiona w nowym ujęciu poprzez praktykę twórczą i ekologiczną. Ogrodnictwo staje się metodą przetwarzania smutku, przekształcania straty w żywą formę. W tym nowym ujęciu ogród staje się nie ucieczką od kryzysu, ale miejscem reagującą na niego. Wspólną przestrzenią, w której troska, żałoba i rozwój mogą współistnieć bez rozwiązania.

“Zawierają one w sobie jednocześnie akt pamięci i wyobraźni, oferując punkty wyjścia, dzięki którym przetwarzamy ekologiczny smutek i dziedziczymy pamięć nie tylko jako brzemię, ale jako początek czegoś nowego.”

Artyści tacy jak Cecilia Vicuña tworzą sfery, w których łączą się rytuał, żałoba i ekologia. Jej instalacje, często wykonane z nietrwałych materiałów, wpływają zarówno na wrażliwość, jak i wytrwałość, oferując to, co nazywa wcześniej wspomnianymi „precarios”, jako skromne ofiary dla ziemi i jej pamięci o przodkach. Podobnie instalacje botaniczne Kapwani Kiwangi łączą historię roślin z historią wysiedleń i przetrwania, na nowo wpisując żałobę w podstawy jej twórczości.

W tych praktykach ogrody nie są wyjściem awaryjnym, ale mostem między tym, co było, tym, co jest oraz tym, co może być. Zawierają one w sobie jednocześnie akt pamięci i wyobraźni, oferując punkty wyjścia, dzięki którym przetwarzamy ekologiczny smutek i dziedziczymy pamięć nie tylko jako brzemię, ale jako początek czegoś nowego. Przypominają nam, że nawet podczas erozji może wykiełkować coś delikatnego. A dbając o to, dbamy również o siebie nawzajem i o światy, które mamy nadzieję kultywować po upadku. W ten sposób ogrody stają się przestrzeniami, w których spuścizna traumy i pamięć żyją w glebie,  korzeniach i sieciach mikroorganizmów, które odzwierciedlają wzajemne powiązania między ludźmi.

Czy ogrody mogą być zaprojektowane tak, aby chronić pamięć o stracie bez jej wymazywania? To pytanie powraca w artystycznych i wspólnotowych praktykach ogrodniczych, które koncentrują się na traumie międzypokoleniowej i krajobrazie. Ogrody nie obiecują uzdrowienia, ponieważ jest ono procesem, a nie celem samym w sobie, ale za to oferują schronienie. Miejsce, w którym mogą współistnieć żal, troska i obecność: cicho, chaotycznie, wytrwale. Ogrodnictwo jako ucieleśniona, feministyczna metodologia zachęca nas do poruszania się w tempie korzeni i głębokiego wsłuchiwania się w to, co niesie ze sobą gleba. Ta etyka powolności burzy dominujące wyobrażenia o postępie i odbudowie, pozwalając na bardziej szczere rozliczenie się ze stratą, troską i przetrwaniem.

Ogrodnictwo partyzanckie i polityka interwencji

Ogrodnictwo partyzanckie (“guerilla gardening”), definiowane jako pielęgnacja zaniedbanych lub bezprawnie zajmowanych terenów, jest często wykorzystywane jako forma wywrotowej interwencji ekologicznej i artystycznej. Wynika ono nie tylko z chęci upiększenia zaniedbanej przestrzeni miejskiej, ale także z radykalnej etyki troski. Sadząc rośliny w miejscach porzuconych przez kapitalistów lub władze miejskie, partyzanccy ogrodnicy przeciwstawiają się efektowi świadka i braku interwencji w naszych wspólnych przestrzeniach. Ta forma oporu jest z natury (eko)feministyczna, queerowa i antykapitalistyczna, ponieważ odrzuca binarne podziały, które nie tylko utrwalają szkody wyrządzane w złej wierze, ale także szkody wynikające z braku działania. Obejmuje ona czasowość, improwizację i zbiorowe zarządzanie.

U podstaw takiego ogrodnictwa leży konflikt pomiędzy formalnością a nieformalnością, legalnością a poetyckim naruszeniem porządku, kontrolą a spontanicznością. Praktyki te często zajmują strefy graniczne, takie jak pasy rozdzielające jezdnie, puste działki, opuszczone chodniki – miejsca, które istnieją poza jurysdykcją konwencjonalnego zagospodarowania przestrzennego. A jednak działania te są głęboko intencjonalne, oparte na trosce i społeczności.

Doskonałym przykładem są interwencje Ediny Tokodi z wykorzystaniem mchu. Jej prace, które przybierają formę botanicznych sylwetek i zielonych tekstur przylegających do ceglanych lub metalowych brooklińskich ścian, w organiczny sposób cicho odzyskują przestrzeń wertykalną. Nigdy nie dominują ani nie monumentalizują. Zamiast tego łagodzą. Materiały, z których korzysta, takie jak mech, żywe korzenie, a czasem również motywy zwierzęce, tworzą momenty organicznej ingerencji, przypominając widzom o wytrzymałości natury. Praktyka Tokodi znajduje się na styku sztuki publicznej i ekologicznej ingerencji, łącząc estetykę z aktywizmem.

W tych działaniach pojawia się motyw przemijalności. Pomimo tymczasowego charakteru interwencji, ich polityczne reperkusje są często długotrwałe. Kluczową kwestią staje się to, kto jest „właścicielem” ziemi. Czy jest to akt naruszenia własności, czy uzdrowienia? To sztuka czy protest? To z kolei ponownie rodzi pytanie o ekologiczną etykę prywatyzacji przestrzeni oraz szerszą kwestię strukturalną dotyczącą definiowania i kontrolowania przestrzeni publicznej. Ogrodnictwo partyzanckie zaciera granice własności i autorstwa. W tym sensie ziemia staje się płótnem dla przelotnej przynależności.

Napięcie między nieformalnym przejmowaniem terenu a kontrolą instytucjonalną jest namacalne. Jak twierdzi Elke Krasny, opór poprzez troskę nie jest pasywny, ale celowy, ucieleśniony i sytuacyjny. Ogrody partyzanckie to nie tylko zielone interwencje; to przestrzenne roszczenia wyrażane poprzez obecność i pracę. Są one częścią tego, co w ramowej koncepcji “Affective Urban Practices” (“Afektywne praktyki miejskie”) nazywa się „ucieleśnionym oporem”: zmysłowym, codziennym i nasyconym emocjami. Ta nieformalność rozciąga się na metodologię artystyczną. Ogrodnictwo partyzanckie nawiązuje do kolażu, improwizacji i efemerycznego kuratorstwa. Zachęca do płynnej logiki zorientowanej na proces, w którym ogród ewoluuje w relacji ze swoim otoczeniem i opiekującymi się nim udźmi. Artyści w tej przestrzeni nie są zwykłymi twórcami, ale zarządcami i opiekunami przyszłości, która nie została jeszcze napisana.

Zrzucanie „bomb” z nasionami, projekty odzyskiwania obszarów wspólnych i nieformalne ogrody warzywne wskazują na zbiorowe przemyślenie przestrzeni publicznej. Interwencje te odzwierciedlają wizję wspomnianej już publikacji Feminist Futures as Unthought Futures: radykalna relacyjność (a nie instytucjonalna dominacja) musi kierować kształtowaniem świata jutra. Ogrodnictwo staje się sposobem na marzenia, spekulacje poprzez działanie. Ogrodnictwo partyzanckie nie dąży do trwałości. Dąży do obecności. Nie czekając na pozwolenie, zasiewa kolejną wizję polityczną. Wizję zakorzenioną w trosce, odmowie i śmiałości kultywowania piękna tam, gdzie nikt się tego nie spodziewał.

Współcześni artyści odzyskują ogród

W odpowiedzi na ekologiczne i społeczne podziały naszych czasów coraz więcej artystów zwraca się ku ogrodowi. Nie traktują go jako ucieczki od rzeczywistości, ale jako miejsce troski, pamięci i konstruowania świata. Ich praktyki obejmują zarówno monumentalne dzieła, jak i efemeryczne instalacje – od archiwalnych nasadzeń po partyzanckie interwencje. Artyści ci dbają o glebę nie tylko ze względu na to, co na niej rośnie, ale także ze względu na to, co ona w sobie mieści: żal, bunt i spekulatywne wizje przyszłości. Jak przypomina Nancy Mauro-Flude w książce Caring about the Vast, Non-Existent Horizon, „troska jest horyzontem, a nie granicą – metodologią zamieszkiwania przyszłości”.

W tych pracach ogród staje się zarówno ołtarzem, jak i archiwum, studiem i sceną. Poprzez sezonowe metafory kwitnienia, rozkładu, odpoczynku i odrodzenia artyści poruszają się po cyklach ruiny i regeneracji. Ich prace odzwierciedlają feministyczne twierdzenie, że wyobraźnia nie jest kaprysem. Jest ona wręcz niezbędna do przetrwania. Jak stwierdzono w Feminist Futures as Unthought Futures: „Wyobrażać sobie inaczej oznacza budować inaczej”.

W Wheatfield – A Confrontation Agnes Denes przekształciła niepasujące do otoczenia uprawy rolne w finansowej dzielnicy Manhattanu w silny gest wizualny i polityczny. Projekt ten nie tylko poruszał kwestie ekologiczne, ale także podważał dominujące podejście do wartości gruntów, tymczasowo przekształcając teren przeznaczony pod zabudowę w pole uprawne. Denes zachęca nas do zastanowienia się nad tym, jak można zmienić przeznaczenie gruntów, a nie tylko je odzyskać, aby służyły one zbiorowej żywności i prowokowały do refleksji.

Rzeźby Kapwani Kiwangi często powstają pod wpływem inspiracji botanicznej, jednak to, co z nich wyrasta, ma charakter konceptualny i polityczny. W jej obecnych projektach, takich jak Flowers for Africa (“Kwiaty dla Afryki”, trwającym od 2014 roku), kompozycje kwiatowe służą dekonstrukcji historii kolonialnych, natomiast instalacje oparte na badaniach naukowych poruszają temat tzw. greenwashingu stosowanego przez instytucje. Artystka bada rolę roślin w narracjach kolonialnych i postkolonialnym procesie naprawy, przedstawiając florę jako podmioty wyposażone w sprawczość i własne historie. Jej kontrolowane wykorzystanie materii roślinnej i estetyki archiwalnej nie rekonstruuje ogrodów, ale pokazuje je jako nośniki pamięci. Umożliwia to odiwedzającym refleksję nad powiązanymi ze sobą systemami dominacji, buntu i regeneracji.

Ekologiczna poetyka Cecilii Vicuñy przejawia się w języku rytuału i odnowy. Jej instalacje i performansy często rozmywają granice między ciałem, ziemią i słowem. W ogrodowych sceneriach artystka wykonuje efemeryczne gesty, takie jak wiązanie nici czy rozsiewanie nasion, które stają się medytacją nad zniknięciem, żałobą i odrodzeniem. Vicuña nie zajmuje się dosłowną pielęgnacją ogrodów, ale tworzy rytualne przestrzenie, w których strata jest akceptowana i przeobrażana.

Poprzez swój projekt Seeds of Change: A Floating Ballast Seed Garden (2012-2017) w Bristolu Alves zwraca uwagę na ukryte dziedzictwo botaniczne kolonialnych szlaków handlowych. Uprawiając florę balastową – nasiona przemieszczane i rozprzestrzeniane przez imperialny handel – odkrywa zapomniane historie ekologiczne. Jej praktyka przekształca ogrody w miejsca, w których transhistoryczne i transnarodowe wspomnienia kiełkują poprzez pomijane gatunki i tłumione historie. Alves pokazuje, jak rośliny przewożone w kadłubach kolonialnych statków, wyrzucane w portach jako balast, stanowią dziedzictwo przymusowej migracji i ekologicznych powiązań. Ta „flora balastowa” jest botanicznym świadkiem historii. Tworząc ogrody z tych transportowanych gatunków, Alves przekształca pomijane rośliny w narzędzia przywracania historii. Jej prace przypominają nam, że krajobrazy są archiwami, a nasiona nośnikami historii.

Inne praktyki, które splatają te powiązania, obejmują, między innymi, twórczość Joany Vasconcelos, która nawiązuje do tradycji dekoracyjnych poprzez monumentalne rzeźby odnoszące się do ogrodów, domowego życia i pracy podzielonej według płci. Jej motywy kwiatowe stają się wyolbrzymionymi symbolami kulturowej hybrydyczności i feministycznej krytyki. Edina Tokodi za to angażuje się w partyzancką sztukę ekologiczną, wykorzystując mech i motywy roślinne, aby wprowadzić zieloną delikatność do tkanki miejskiej. Jej prace w subtelny sposób zaburzają przestrzeń publiczną, przywracając dzikość ścianom i chodnikom dzięki etyce łagodnego aktywizmu, w którym delikatność jest formą naturalnej siły.

Tworzący w społecznościach artyści i kolektywy na całym świecie – od sieci wymiany nasion w Detroit po ogrody społeczne w postindustrialnej Polsce – ucieleśniają troskę jako zbiorową praktykę. Nie są to przestrzenie kuratorowane przez instytucje, ale pielęgnowane przez sąsiadów, migrantów, osoby starsze i młodzież. W każdym z tych przykładów ogród jawi się jako miejsce spekulatywne, przestrzeń, w której żal przekształca się w rozwój, a przyszłość jest wyobrażana poprzez zakorzenienie. Pokazują one jak sztuka, przeplatając się z ekologią i aktywizmem, może tworzyć nowe dobra wspólne: chaotyczne, zmienne i tętniące życiem.

Ogród jako radykalne dobro wspólne: nowe wyobrażenia

Wyobrażenie sobie ogrodu jako radykalnego dobra wspólnego oznacza wyjście poza ramy uprawianego kawałka ziemi i spojrzenie na wspólny, spekulatywny system opieki, wiedzy i buntu. Ta wizja zachęca nas do projektowania przestrzeni, które odżywiają bez właścicieli, sprzyjają kolektywności w sprywatyzowanym życiu miejskim i pozwalają marzyć o ekologicznej przyszłości niezwiązanej z przeszłością opartą na eksploatacji zasobów. Ogrody stają się przestrzeniami edukacyjnymi – salami lekcyjnymi bez ścian – gdzie uczymy się być ze sobą, z ziemią i z czasem. Jako tereny wspólne uczą nas dbać, ponosić porażki i zaczynać od nowa, odzwierciedlając feministyczne apele o wyobrażanie sobie innych sposobów bycia poza odziedziczonymi, niestabilnymi systemami.

Przywrócenie ogrodu jako dobra wspólnego oznacza przemyślenie jego celu wykraczającego poza produktywność, w kierunku praktyki współdziałania i “radykalnej pauzy”. Ogrody spowalniają nas, zachęcając do marzeń, rytuałów i obecności. Wspólne dobra, które tworzą, są przenikalne, chaotyczne, płodne i pełne sprzeczności. Opieka nad ogrodami nie poddaje się kontroli; wzrostu nie da się przyspieszyć. Rozwija się on na własnych warunkach, poza logiką wyzysku. Jak pisze Nancy Mauro-Flude, opieka jest nieskończonym horyzontem; negocjacją, a nie celem. Pielęgnowanie oznacza powrót, odnowę, ucieleśnienie feministycznej etyki zakorzenionej w determinacji, a nie kontroli.

Artyści pracujący w ogrodach i z ogrodami naśladują te rytmy, przenosząc punkt ciężkości z tworzenia przedmiotów na tworzenie znaczeń. Ogród staje się pracownią, w której proces artystyczny podąża za cyklami ekologicznymi – kwitnieniem, rozkładem, odpoczynkiem, odrodzeniem. Sztuka staje się kompostem: rozkłada się, odżywia, przekształca. Wyobraźnia żyje w tych żywych systemach, wpleciona w glebę i ducha.

“Ostatecznie ogrody nie oferują utopii, ale żywą praktykę i choreografię zbiorowej troski, kształtowaną przez wiele rąk, zawsze gdzieś kwitnącą.”

A jednak radykalne ogrody istnieją pośród sprzeczności. Czy cokolwiek może być zrównoważone w kapitalizmie? Czy można dzielić się ziemią na skradzionym terenie? Te pytania pozostają nierozwiązane, ale należy je zadawać. Ogrody łączą w sobie żal i potencjał, nie zawsze jako odpowiedzi, ale jako zaproszenie. Opierają się wymazaniu i proszą nas, abyśmy zrobili to samo – abyśmy pozostali otwarci na ponowne sadzenie i ponowne wyobrażanie.

Ostatecznie ogrody nie oferują utopii, ale żywą praktykę i choreografię zbiorowej troski, kształtowaną przez wiele rąk, zawsze gdzieś kwitnącą. Zapraszają nas do gromadzenia się, wysiłku i ciągłych prób, pielęgnując przyszłość, która jeszcze nie nadeszła.

Systemy korzeniowe, nasiona przyszłości

Między rozkwitem a rozkładem ogrody charakteryzują się zarówno kruchością, jak i wytrwałością. Są to przestrzenie, w których siła i wrażliwość przeplatają się, a nowe pędy wyrastają pośród straty. Jako radykalne dobra wspólne ogrody opierają się binarnym kategoriom – życie i śmierć, my i oni, posiadanie i porzucenie. Ewoluują dzięki zbiorowej pielęgnacji i nieuleganiu ograniczeniom.

W tym świetle ogród staje się miejscem spotkań i pamięci. Żywym archiwum nadziei i żałoby, rytualną przestrzenią obecności i nieobecności, protestem przeciwko dominacji i obietnicą otwartych, możliwych przyszłości. Ogród uczy nas, aby nie przechodzić obojętnie obok żałoby, ale żyć z nią, dbając zarówno o glebę, jak i ducha. Artyści w tych przestrzeniach pielęgnują nie tylko rośliny, ale także spekulatywne przyszłości oparte na wzajemności, odnowie i trosce o relacje.

Jak pisze Cecilia Vicuña, ogród jest miejscem, gdzie „coś zostaje ocalone, coś pozostaje”. W swojej łagodnej wytrwałości, niczym korzenie pod powierzchnią ziemi, przeszłość i przyszłość są złączone w cichym tańcu. Ogród oferuje nam zaproszenie do wspólnego wzrostu, odważnej troski i wyobrażania sobie innego świata – zawsze sięgającego ku temu, co może jeszcze zakwitnąć.

^{Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowgo Planu Odbudowy i Zwiększenia Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.}