[polska wersja językowa poniżej]
Have you ever experienced a slight rise of anxiety, emerging somewhere between downloading an image, sampling a sound, remixing a reference, or reposting documentation of a work on social media? We all have. Copyright, perceived as somewhat inaccessible to grasp, hostile, conservative, or even limiting, has become an invisible collaborator in contemporary artistic practice. Thinking about the issue, refer back to yourself and your own practice. Would you like others to engage with your work? Probably yes, but to what extent, and with what intention?
This moral quest upon your creative work should somehow set your guidelines as to how you manoeuvre around other people’s work. Let’s try to tackle the basics, worth knowing in this matter, to help your practice flourish using all the legal material sources and the possibilities of showcasing your works online. Keep in mind a couple of copyright essentials, since ignoring them is risky, and being afraid of them can be creatively limiting.
This text is not legal advice but an insight into the realities of artistic production in today’s era of mechanical reproduction. A manual for artists (yet) without a lawyer.
Where to surf safely? Among public domains, an open cultural archive?
Let’s begin with a crucial distinction of what copyright is, and what the art world tends to sometimes blur – you are allowed to respond to an aesthetic, a method, a genre, a mood, or even a political affair. You are not allowed to copy a specific image, composition, text, or sound recording without permission, unless a clear exception applies. This means your work can be inspired by someone else’s oeuvre. Style is not owned. Expression is.
Appropriation becomes legally sensitive not when it is referential, but when your work mirrors the original, rather than commenting on it. Having said that, as for you and for the inspirations you observe, copyright starts to exist at the moment of creation. Copyright does not require paperwork, stamps, or official declarations. The moment you fix an original work in a tangible form, draw it, record it, write it, save it, then you own the copyright. This ownership includes the right to reproduce, distribute, display, perform, and transform the work.
Be aware, ownership can quietly slip away, especially when, as a young artist, you try to be as visible as possible. Employment contracts, commissions, residency and exhibition agreements may contain clauses that transfer or limit your rights. It is a common way of ‘third parties’, i.e. gallerists, residency hosts, and so on, becoming agents in the ownership of your work, so once and for all, read your contracts before you pledge. Young artists often lose control of their work not through theft, but through misunderstood deals. Read slowly, ask questions, consult with a friend, and remember that giving someone the right to show your work is not the same as giving them ownership of it. Don’t be shy, we all were in this moment, and it is always better to ask for help than pretend to be a cool know-it-all. You snooze, you lose, and when it comes to the ownership of your work, that’s just a shame most of the time, unless intended.
If you are looking for inspiration or material to work with, the sources available within the public domain are the safest ones to play around with. Works in the public domain are not protected by copyright or ownership rights, and everyone is allowed to interact with them. This includes aged works, when their copyright has expired, works released by their authors to be shared and interacted with, without restraints, or any other creative endeavours meant for adaptation or inspiration. Public domain is a foundational principle of cultural continuity and heritage. You may freely reuse and transform public domain material.
Yet be aware here, imagine you take a photograph of a public domain painting, then it becomes a work of yours, therefore applying to the laws of copyright. You can make a work of a public domain source an original work, and therefore one that becomes your own oeuvre. As well as using the material available within this archive, you may upload your work to be a part of this exchange. If so, remember the consequences, you are setting it free for everyone to engage with. In itself is an interesting practice choice, thinking of many artists who have let the audience decide upon their work, this dynamic is always a sharp reflection of the social norms and desires.
Remix Culture vs Copyright and Creative Commons
Remixes, mashups, samples, and collages have a steadily rising presence in contemporary visual and sonic culture. From what it seems, from a legal point there is a fine line to be cautiously observed. A derivative work is recognisably built upon an existing copyrighted work, and such a creation usually requires permission. Transformation alone does not guarantee safety. Changing scale, colour, or medium may still be considered infringement if the original remains clearly identifiable and functionally intact. Think both ways, you would also not wish for others to mess up with your work in a way that feels too much like a twin flame.
This does not mean we should avoid or cancel remix culture. It means that once you decide to engage with it, you should do so consciously, understanding that artistic risk sometimes carries along legal risk. Speaking of remixing and all kinds of responses to other people’s work, it is important to mention Creative Commons (CC) licenses. This license offers artists a way to share their work under defined conditions. Some allow commercial use, others forbid it. Some allow remixing, others do not. All works categorised within CC require attribution. Using CC material responsibly means reading the license and being aware of what’s allowed and to what degree. Ignoring the conditions can become an infringement, even when the work feels open for mixing it all the way up.
What about social media then?
Social media platforms like to be seen as common, informal, open, and frictionless. A place where work drifts into the vastness of the feed, along with studio shots, screenshots, WIPs, and POVs. Posting is never just sharing. It can also be an agreement with the platforms to archive, license, circulate, and repurpose what you upload, often beyond the moment or context in which it was made.
More and more artists become aware of this, yet here comes a question of whether worrying about that is also limiting their visibility online. The culture of reposting lives in a similar blur. Credit circulates as an online etiquette, but attribution alone does not equal permission. Bear this in mind. Visibility is never neutral, and especially so, not in social media. Credit, meanwhile, is not a substitute for permission. To post is to negotiate upon these conditions, working inside a space where openness and risk are inseparable, and where sharing is somewhat more charged than it appears.
It is really a two-sided coin, where you can gain, but also be taken advantage of. Overall, when it comes to social media, think that as much as you have access to other people’s work, other users have access to your work, it can be reposted, cropped, recontextualised, and appropriated without your permission.
Copyright law was not designed for or against your practice as a contemporary artist. It often lags behind speedy online culture, trends, technology, and critical discourse. Yet it shapes the conditions under which art circulates, survives, and is monetised. Your task is not to self-censor your practice into safety but to be informed enough to make deliberate choices, to know when you are protected, when you are vulnerable, and when risk is part of the work itself. Art was always regulated to some extent, be it by the church, the state, the law, or the internet. In today’s world, where we have zillions of archives and materials available, understanding this tension does not weaken your practice. It sharpens and elaborates it.
If still in doubt, remember that you are not alone. Your peers are probably going through or have faced similar dilemmas. Ask questions, have courage in knowing what you are doing. Creating art is boldest when it’s continuous, keep the work flowing, and do not let your practice slip under the law. Stay inspired, stay curious, do your thing.
This is probably one of the scariest topics for emerging artists, even after taxes. Here, we’re trying to narrow down the broadest of all questions, concerning artistic freedom vs copyright law. Let’s begin with what rights an artist automatically holds as the copyright owner of their work, and which of these rights are most commonly overlooked.
Attorney Dawid Sierżant: Under global copyright standards, protection applies automatically to all original works – without registration or other formalities. It is enough that the work is fixed and accessible in a tangible way. Artists tend to take this for granted, but this automatic protection sets copyright apart from most other IP rights.
The law grants artists two categories of rights: economic rights and moral rights. The latter are often underestimated, even though both give the artist significant control over how their work is used. Economic rights allow the artist to decide who may exploit the work and under what conditions – whether for a fee, in what manner, and for how long. Moral rights, by contrast, protect the personal bond between the artist and the work, as well as the integrity of the work itself. They can be used to prevent uses that are undesirable or harmful, for example, where a work is used in a way that damages the artist’s honour or reputation. In practice, in many countries, moral rights can be interpreted very broadly, making them a powerful tool for artists to push back against unfair or abusive uses of their work.
In modern culture, borrowing, remixing, reposting, and repackaging other people’s work has become a defining feature of creativity. But what is common is not necessarily legal. If your work is used in a way that harms your name or strips it of the meaning you put into it, moral rights are still there to help you say: this is not okay, even if you have already sold or licensed rights to your work.
“If your work is used in a way that harms your name or strips it of the meaning you put into it, moral rights are still there to help you say: this is not okay, even if you have already sold or licensed rights to your work.”
Which clauses in contracts should artists be most alert to regarding copyright ownership?
Atty. DS: Copyright contracts are usually written to protect the stronger party, which is rarely the artist. That is why artists should carefully read contracts and not hesitate to ask for clarification or justification if any clause is not clear. From my experience, three areas deserve extra attention: the choice between copyright transfer and licence, the scope of it, and derivative rights.
Firstly, transfer or license? A transfer means the artist hands over their economic rights permanently. It normally also means the artist loses the right to exploit the work himself. But a licence is often all that is actually needed for a project: it permits the use of the work on specific terms, without the artist losing ownership. Many companies push for transfers because licences can be time-limited, harder to manage, and terminable – so from their side, transfer feels safer. From the artist’s side, it can be too far-reaching. If a licence would do the job, it’s worth insisting on one.
Secondly, the scope of a transfer or a license. Contracts often grab rights “just in case,” including every possible form of use – even ones irrelevant to the project. Artists should watch out for language that covers all fields of exploitation, or all current and future uses. They should try to adjust the scope of the contract to its purpose. Whether it’s a transfer or a licence, they should check the exact fields of use, territory and duration.
Thirdly, modifications of the work. Even if someone obtains a licence or ownership of copyrights, changes to the work typically require separate permission. The artists should be careful with clauses that allow adaptations, edits, modifications, remixes, or “derivative works” without limits – this is where the work can be reshaped into something the artist never intended. The same goes for clauses that try to limit an artist’s moral rights (integrity of the work, and protection against harmful contexts). If the artist gives consent here, they should make sure it’s specific: what changes, for what purpose, on what terms, and for what fee.
From a legal perspective, is there, and if so, where, the line between being ‘inspired by’ a work and unlawfully copying it?
Atty. DS: The line between inspiration and copying is often very thin, particularly when inspiration starts to drift into the territory of a derivative work. To understand where that line lies, it helps to start with what copyright does – and does not – protect. Copyright generally does not protect ideas, concepts, or themes as such. What it protects is the specific way those ideas are expressed: the individual creative choices that make a work recognisably yours. This includes elements such as composition, perspective, structure, selection and arrangement of elements, and the particular way an artist “tells” an idea – visually, through music, in words, or otherwise.
Inspiration, in legal terms, is simply a creative impulse triggered by someone else’s work, resulting in a new, original creation. Inspiration does not require consent of the original creator. It becomes problematic when the new work does more than share a general idea, mood, or atmosphere and instead reproduces protected elements of an earlier work – meaning specific, original choices rather than a broad concept.
Because these boundaries are not always clear, an example may help. If an artist sees a painting that moves them to create a work with a similar idea or emotional tone, but builds it from scratch – with a different setting, different framing, different characters or objects – that is typically inspiration. But if the artist retains the same composition, proportions, and key motifs, and merely changes colours, tweaks details, or adds a few elements, the result is likely a derivative work, the use of which generally requires the permission of the original creator.
If an artist documents or reinterprets a work from the public domain, what exactly becomes protected under their own copyright?
Atty. DS: The artist’s own creative contribution will become protected, meaning the original elements that they have used in conjunction with the public domain work. Those elements could be, for example, a unique composition, arrangement, interpretation, depiction, or any other form of original expression that enters into some sort of artistic dialogue with the public domain work.
What are the most common ways artists accidentally violate Creative Commons licenses?
Atty. DS: Each specific CC licence type has its own rules that must be followed. Creative Commons licences offer flexibility, but only within clearly defined boundaries that artists should always verify before using the work. Those usually are prohibition of modifications, commercial use, as well as an obligation to clearly attribute the original author and source. If those conditions are not met, then you could be in breach of the CC licence.
I would advise always making sure that the original artist and source are known, and to check whether the licence allows commercial use. The licence will either allow it or not; there’s no real middle ground here.
Where do you see the biggest tensions between copyright law and contemporary art today?
Atty. DS: I think the extraordinary ease with which someone else’s work can be copied and reworked contrasts sharply with how little control artists often have over what happens to their creations. Today, artists are increasingly detached from their work once it enters circulation. Copyright law is built on the principle that the author should retain individual control over their work, while contemporary culture emphasises the collective aspect of creation – remixing, modifying, and building on existing works by adding ever more layers. On top of that comes AI, which further intensifies these tensions. AI poses a major challenge to copyright law – not only in practice, but also to its underlying concept, rationale, and even its purpose.
“The extraordinary ease with which someone else’s work can be copied and reworked contrasts sharply with how little control artists often have over what happens to their creations.”
Dawid Sierżant is an Attorney-at-Law and Partner at SDP Sierżant Dudziżski, an independent Polish IP firm bringing together highly skilled legal and science professionals. He specialises in intellectual property disputes and has over a decade of experience representing clients in complex patent, trademark, design, and copyright matters before Polish and EU authorities, including the EUIPO. His work spans multijurisdictional litigation, anti-counterfeiting strategy, and advisory support at the intersection of IP, technology, and commerce. He advises clients across industries ranging from pharma and medical devices to fashion and design.
Co wolno artystom?
Najważniejsze informacje dotyczące praw autorskich dla twórców oraz podstawowe zasady poparte spostrzeżeniami radcy prawnego Dawida Sierżanta.
Czy zdarzyło ci się kiedykolwiek odczuwać lekki niepokój podczas pobierania obrazu, samplowania dźwięku, remiksowania utworów lub repostowania dokumentacji dzieła w mediach społecznościowych? Wszyscy znamy to uczucie. Prawa autorskie, często odbierane jako nieco nieprzystępne, wrogie, konserwatywne, a nawet ograniczające, stały się niewidzialnym współpracownikiem we współczesnej praktyce artystycznej. Zastanawiając się nad tą kwestią, odnieś się do siebie samego i swojej praktyki. Czy chcesz, aby inni wchodzili w interakcję z twoją pracą? Prawdopodobnie tak, ale w jakim stopniu i z jaką intencją?
To etyczne wyzwanie związane z Twoją twórczością powinno w pewien sposób wyznaczyć Ci wytyczne dotyczące postępowania z dziełami innych osób. Spróbujmy zająć się podstawowymi kwestiami, które warto znać w tym przypadku, aby pomóc ci rozwijać twoją praktykę, wykorzystując wszystkie legalne źródła i możliwości prezentowania swoich prac w Internecie. Pamiętaj o kilku istotnych zasadach dotyczących praw autorskich, których zignorowanie jest ryzykowne, podczas gdy obawa przed nimi może ograniczać kreatywność.
Ten tekst nie jest poradą prawną, ale wglądem w realia produkcji artystycznej w erze reprodukcji mechanicznej. To podręcznik dla artystów (jeszcze) bez prawnika.
Gdzie można bezpiecznie korzystać z Internetu? Publiczne domeny, otwarte archiwum kultury
Zacznijmy od zasadniczego rozróżnienia między tym, czym jest prawo autorskie, a tym, co świat sztuki czasami niejasno określa – wolno ci nawiązywać do estetyki, metody, gatunku, nastrojów, a nawet kwestii politycznych. Nie wolno ci kopiować konkretnego obrazu, kompozycji, tekstu lub nagrania dźwiękowego bez zezwolenia, chyba że obowiązuje wyraźny wyjątek. Oznacza to, że twoja praca może być inspirowana dziełem innej osoby. Styl nie jest czyjąś własnością. Ekspresja jest.
Przywłaszczenie staje się prawnie wątpliwe nie wtedy, gdy ma charakter referencyjny, ale wtedy, gdy twoja praca jest odbiciem oryginału, a nie komentarzem do niego. Jeśli chodzi o ciebie i twoje inspiracje, prawa autorskie zaczynają obowiązywać w momencie stworzenia dzieła. Prawa autorskie nie wymagają dokumentacji, pieczątek ani oficjalnych oświadczeń. W momencie utrwalenia oryginalnego dzieła w namacalnej formie, narysowania go, nagrania, napisania lub zapisania stajesz się właścicielem praw autorskich. Własność ta obejmuje prawo do reprodukcji, dystrybucji, prezentacji, przedstawiania i przekształcania dzieła.
Pamiętaj, że własność może niepostrzeżenie ulec przeniesieniu, zwłaszcza gdy młody artysta stara się być jak najbardziej widoczny. Umowy o pracę, zlecenia, umowy dotyczące rezydencji i wystaw mogą zawierać klauzule przenoszące lub ograniczające twoje prawa. Jest to powszechny sposób, w jaki „osoby trzecie”, czyli galerzyści, gospodarze rezydencji itp., stają się przedstawicielami w zakresie własności twojego dzieła, więc przed podjęciem zobowiązań przeczytaj dokładnie umowy. Młodzi artyści często tracą kontrolę nad swoimi dziełami nie w wyniku kradzieży, ale w wyniku niewłaściwego zrozumienia umów. Czytaj uważnie, zadawaj pytania, skonsultuj się z przyjacielem i pamiętaj, że przyznanie komuś prawa do eksponowania twojej pracy nie jest równoznaczne z przekazaniem mu praw autorskich do niej. Nie wstydź się. Wszyscy przez to przechodziliśmy i zawsze lepiej jest poprosić o pomoc niż udawać, że wszystko wiesz. Będąc nieuważnym, można wiele stracić, a jeśli chodzi o prawa własności do twoich dzieł, to w większości przypadków jest to po prostu wstyd, chyba że jest to zamierzone.
Jeśli szukasz inspiracji lub materiałów do pracy, najbezpieczniejsze jest korzystanie z zasobów dostępnych w domenie publicznej. Dzieła te nie są chronione prawami autorskimi ani prawami własności, a więc każdy może z nich korzystać. Obejmuje to starsze dzieła, których prawa autorskie już wygasły, dzieła udostępnione przez autorów do swobodnego wykorzystywania oraz wszelkie inne dzieła twórcze przeznaczone do adaptacji lub inspiracji. Domena publiczna jest podstawą ciągłości kulturowej i dziedzictwa. Materiały z domeny publicznej można swobodnie wykorzystywać i przekształcać.
Należy jednak pamiętać, że jeśli zrobisz zdjęcie obrazu z domeny publicznej, staje się ono twoim dziełem, a zatem podlega prawom autorskim. Możesz stworzyć dzieło na podstawie źródła z domeny publicznej, które stanie się twoim własnym. Oprócz korzystania z materiałów dostępnych w tym archiwum możesz także zamieszczać tam swoje prace, aby wziąć udział w takiej formie wymiany. Jeśli to zrobisz, pamiętaj o konsekwencjach – udostępniasz je w ten sposób wszystkim zainteresowanym. Jest to ciekawy wybór, biorąc pod uwagę wielu artystów, którzy pozwalają odbiorcom decydować o swoich dziełach. Ta dynamika zawsze stanowi zdecydowane odzwierciedlenie norm społecznych i pragnień.
Kultura remiksów a prawa autorskie i Creative Commons
Remiksy, mashupy, sample i kolaże odgrywają coraz większą rolę we współczesnej kulturze wizualnej i dźwiękowej. Z prawnego punktu widzenia wydaje się, że istnieje cienka granica, na którą należy uważać. Utwór pochodny jest w oczywisty sposób oparty na istniejącym utworze chronionym prawem autorskim, a jego stworzenie zazwyczaj wymaga uzyskania zgody. Sama transformacja nie gwarantuje bezpieczeństwa. Zmiana wielkości, koloru lub medium może nadal być uznana za naruszenie praw autorskich, jeśli oryginał pozostaje wyraźnie rozpoznawalny i funkcjonalnie nienaruszony. Pomyśl o tym z obu stron – sam nie chciałbyś, aby inni ingerowali w twoje dzieło, tworząc coś, co zbytnio przypominałoby oryginał.
Nie oznacza to, że powinniśmy unikać kultury remiksów lub ją odrzucać. Oznacza to, że gdy zdecydujesz się ją wykorzystać, powinieneś robić to świadomie, rozumiejąc, że ryzyko artystyczne wiąże się niekiedy z ryzykiem prawnym. Mówiąc o remiksowaniu i wszelkiego rodzaju odpowiedziach na prace innych osób, należy wspomnieć o licencjach Creative Commons (CC). Oferuje ona artystom możliwość udostępniania swoich prac na określonych warunkach. Niektóre z nich zezwalają na wykorzystanie komercyjne, a inne tego zabraniają. Niektóre zezwalają na remiksowanie, inne nie. Wszystkie dzieła sklasyfikowane w ramach CC wymagają wskazania autora. Odpowiedzialne korzystanie z materiałów CC oznacza zapoznanie się z licencją i świadomość tego, co jest dozwolone i w jakim zakresie. Ignorowanie warunków może stanowić naruszenie praw autorskich, nawet jeśli dzieło wydaje się dostępne do dowolnych modyfikacji.
A co z mediami społecznościowymi?
Platformy społecznościowe lubią być postrzegane jako miejsca powszechne, nieformalne, otwarte i pozbawione konfliktów. Miejsca, w których prace znikają w ogromnej ilości postów, wraz ze zdjęciami z pracowni, zrzutami ekranu, pracami w toku i wideo z perspektywy autora. Publikowanie postów nigdy nie jest tylko zwykłym udostępnianiem. Może to być również umowa z platformami dotycząca archiwizacji, licencjonowania, rozpowszechniania i zmiany przeznaczenia tego, co publikujesz, często wykraczająca poza moment lub kontekst, w którym zostało to stworzone.
Coraz więcej artystów zdaje sobie z tego sprawę, ale pojawia się pytanie, czy martwienie się tym nie ogranicza ich widoczności w Internecie. Kultura repostowania funkcjonuje w podobnej strefie niejasności. Podawanie źródła jest w sieci powszechną praktyką, ale samo wskazanie autora nie oznacza uzyskania zgody. Warto o tym pamiętać. Widoczność nigdy nie jest neutralna, zwłaszcza w mediach społecznościowych. Z kolei podanie źródła nie zastępuje uzyskania zgody. Publikowanie oznacza negocjowanie tych warunków, działanie w przestrzeni, w której otwartość i ryzyko są nierozłączne, a dzielenie się treściami ma nieco większe znaczenie, niż się wydaje.
To tak naprawdę dwie strony medalu. Można zyskać, ale można też zostać wykorzystanym. Ogólnie rzecz biorąc, jeśli chodzi o media społecznościowe, należy pamiętać, że tak samo jak ty masz dostęp do prac innych osób, tak inni użytkownicy mają dostęp do twoich dzieł, które mogą być ponownie publikowane, kadrowane, umieszczane w innym kontekście i przywłaszczane bez twojej zgody.
Prawo autorskie nie zostało stworzone z myślą o praktyce współczesnych artystów ani przeciwko niej. Często nie nadąża za szybko zmieniającą się kulturą internetową, trendami, technologią i dyskursem krytycznym. Niemniej jednak kształtuje warunki, w których sztuka krąży, funkcjonuje i jest monetyzowana. Twoim zadaniem nie jest autocenzura w celu zapewnienia sobie bezpieczeństwa, ale zdobycie wystarczającej wiedzy, aby podejmować świadome decyzje, wiedzieć, kiedy jesteś chroniony, kiedy narażony, a kiedy ryzyko jest częścią samej pracy. Sztuka zawsze podlegała pewnym regulacjom, czy to ze strony kościoła, państwa, prawa czy Internetu. W dzisiejszym świecie, w którym mamy dostęp do miliardów archiwów i materiałów, zrozumienie tej skomplikowanej sytuacji nie osłabia twojej działalności. Wręcz przeciwnie, wzmacnia ją i wzbogaca.
Jeśli nadal masz wątpliwości, pamiętaj, że nie jesteś w tym sam. Twoi koledzy prawdopodobnie przechodzą lub przechodzili przez podobne dylematy. Pytaj, miej odwagę wiedzieć, co robisz. Tworzenie sztuki jest najśmielsze, gdy jest ciągłe, więc nie przerywaj pracy i nie pozwól, aby twoja praktyka znalazła się poza prawem. Nie trać inspiracji, pozostań ciekawy świata i rób swoje.
Jest to prawdopodobnie jeden z najbardziej przerażających tematów dla początkujących artystów, nawet bardziej niż podatki. W tym miejscu postaramy się zawęzić najszersze z wszystkich pytań dotyczące wolności artystycznej i praw autorskich. Zacznijmy od tego, jakie prawa przysługują artyście samoczynnie jako właścicielowi praw autorskich do jego dzieła i które z tych praw są najczęściej pomijane.
Radca prawny Dawid Sierżant: Zgodnie z globalnymi standardami praw autorskich ochrona obejmuje automatycznie wszystkie oryginalne dzieła bez rejestracji ani innych formalności. Wystarczy, że dzieło jest utrwalone i dostępne w namacalny sposób. Artyści często traktują to jako coś oczywistego, ale to właśnie ta automatyczna ochrona odróżnia prawa autorskie od większości innych praw własności intelektualnej.
Prawo przyznaje artystom dwie kategorie praw: prawa majątkowe i prawa osobiste. Te ostatnie są często niedoceniane, mimo że oba rodzaje dają artyście znaczną kontrolę nad sposobem wykorzystania jego dzieła. Prawa majątkowe pozwalają decydować, kto może wykorzystywać dzieło i na jakich warunkach – czy za opłatą, w jaki sposób i przez jak długi czas. Prawa osobiste natomiast chronią osobistą więź między artystą a dziełem, a także integralność samego dzieła. Można je wykorzystać do zapobiegania niepożądanym lub szkodliwym formom użytkowania, na przykład, gdy dzieło jest wykorzystywane w sposób, który szkodzi honorowi lub reputacji artysty. W praktyce w wielu krajach prawa osobiste mogą być interpretowane bardzo szeroko, co czyni je potężnym narzędziem dla artystów do przeciwdziałania nieuczciwemu lub nadużywającemu wykorzystaniu ich dzieł.
W kulturze współczesnej zapożyczanie, remiksowanie, repostowanie i przekształcanie dzieł innych osób stało się definiującą cechą kreatywności. To, co powszechne, niekoniecznie jest jednak legalne. Jeśli twoje dzieło jest wykorzystywane w sposób, który szkodzi twojej reputacji lub pozbawia je znaczenia, które mu nadałeś, prawa osobiste nadal pozwalają ci powiedzieć: “to nie jest w porządku”, nawet jeśli sprzedałeś już prawa do swojego dzieła lub udzieliłeś na nie licencji.
“Jeśli twoje dzieło jest wykorzystywane w sposób, który szkodzi twojej reputacji lub pozbawia je znaczenia, które mu nadałeś, prawa osobiste nadal pozwalają ci powiedzieć: “to nie jest w porządku”, nawet jeśli sprzedałeś już prawa do swojego dzieła lub udzieliłeś na nie licencji.”
Na jakie klauzule w umowach artyści powinni zwracać szczególną uwagę w kontekście praw autorskich?
D.S.: Umowy dotyczące praw autorskich są zazwyczaj sporządzane w celu ochrony strony silniejszej, którą rzadko kiedy jest artysta. Dlatego też artyści powinni uważnie czytać umowy i nie wahać się prosić o wyjaśnienia lub uzasadnienie, jeśli jakakolwiek klauzula jest niejasna. Z mojego doświadczenia wynika, że na szczególną uwagę zasługują trzy kwestie: wybór między przeniesieniem praw autorskich a licencją, zakres tych praw oraz prawa pokrewne.
Po pierwsze – przeniesienie praw czy licencja? Przeniesienie oznacza, że artysta na stałe przekazuje swoje prawa majątkowe. Zazwyczaj oznacza to również, że artysta traci prawo do samodzielnego wykorzystywania utworu. Często jednak do realizacji projektu wystarczy licencja: pozwala ona na wykorzystanie utworu na określonych warunkach, bez utraty przez artystę praw własności. Wiele firm naciska na przeniesienie praw, ponieważ licencje mogą być ograniczone czasowo, trudniejsze do zarządzania i możliwe do wypowiedzenia – więc z ich strony przeniesienie praw wydaje się bezpieczniejsze. Z punktu widzenia artysty może to mieć zbyt daleko idące konsekwencje. Jeśli licencja spełnia swoje zadanie, warto nalegać na jej zastosowanie.
Drugą kwestią jest zakres przeniesienia praw lub licencji. Umowy często obejmują prawa „na wszelki wypadek”, w tym wszystkie możliwe formy wykorzystania – nawet te, które nie mają związku z projektem. Artyści powinni zwracać uwagę na sformułowania obejmujące wszystkie dziedziny wykorzystania lub wszystkie obecne i przyszłe zastosowania. Powinni starać się dostosować zakres umowy do jej celu. Niezależnie od tego, czy chodzi o przeniesienie praw, czy licencję, powinni sprawdzić dokładne dziedziny wykorzystania, obszar i czas trwania.
Po trzecie, modyfikacje utworu. Nawet jeśli ktoś uzyska licencję lub prawa autorskie, zmiany w utworze zazwyczaj wymagają oddzielnej zgody. Artyści powinni uważać na klauzule, które zezwalają na adaptacje, edycje, modyfikacje, remiksy lub „utwory pochodne” bez ograniczeń – w tym przypadku utwór może zostać przekształcony w coś, czego artysta nigdy nie zamierzał. To samo dotyczy klauzul, które próbują ograniczyć prawa moralne artysty (integralność utworu i ochrona przed szkodliwymi kontekstami). Jeśli artysta wyraża na to zgodę, powinien upewnić się, że jest ona konkretna: jakich zmian dotyczy, w jakim celu, na jakich warunkach i za jaką opłatą.
Z prawnego punktu widzenia, czy istnieje granica między „inspiracją” dziełem a jego bezprawnym kopiowaniem, a jeśli tak, to gdzie ona leży?
D.S.: Granica między inspiracją a kopiowaniem jest często bardzo cienka, zwłaszcza gdy inspiracja zaczyna zbliżać się do sfery dzieł pochodnych. Aby zrozumieć, gdzie leży ta granica, warto zacząć od tego, co chroni prawo autorskie, a czego nie. Prawa autorskie zasadniczo nie chronią pomysłów, koncepcji ani tematów jako takich. Chronią one konkretny sposób ich wyrażenia: indywidualne wybory twórcze, które sprawiają, że dzieło jest rozpoznawalne jako twoje. Obejmuje to takie elementy, jak kompozycja, perspektywa, struktura, dobór i rozmieszczenie elementów oraz szczególny sposób, w jaki artysta „przekazuje” pomysł – wizualnie, poprzez muzykę, słowa lub w inny sposób.
Inspiracja, w sensie prawnym, to po prostu impuls twórczy wywołany dziełem innej osoby, skutkujący powstaniem nowego, oryginalnego dzieła. Inspiracja nie wymaga zgody pierwotnego twórcy. Problem pojawia się, gdy nowe dzieło wykracza poza wspólną ideę, nastrój lub atmosferę i zamiast tego reprodukuje chronione elementy wcześniejszego dzieła – czyli konkretne, oryginalne wybory, a nie ogólną koncepcję.
Ponieważ granice te nie zawsze są jasne, pomocny może być przykład. Jeśli artysta widzi obraz, który inspiruje go do stworzenia dzieła o podobnej idei lub tonacji emocjonalnej, ale tworzy je od podstaw – z innym ustawieniem, inną kompozycją, innymi postaciami lub przedmiotami – jest to zazwyczaj inspiracja. Jeśli jednak artysta zachowuje tę samą kompozycję, proporcje i kluczowe motywy, a jedynie zmienia kolory, poprawia szczegóły lub dodaje kilka elementów, rezultatem jest prawdopodobnie dzieło pochodne, którego wykorzystanie zazwyczaj wymaga zgody pierwotnego twórcy.
Jeśli artysta dokumentuje lub interpretuje na nowo dzieło należące do domeny publicznej, co dokładnie podlega ochronie na mocy jego własnych praw autorskich?
D.S.: Ochronie podlega własny wkład twórczy artysty, czyli oryginalne elementy, które wykorzystał w połączeniu z dziełem należącym do domeny publicznej. Elementami tymi mogą być na przykład unikalna kompozycja, aranżacja, interpretacja, przedstawienie lub jakakolwiek inna forma oryginalnej ekspresji, która wchodzi w pewnego rodzaju artystyczny dialog z dziełem należącym do domeny publicznej.
W jaki sposób artyści najczęściej przypadkowo naruszają licencje Creative Commons?
D.S.: Każdy konkretny typ licencji CC ma swoje własne zasady, których należy przestrzegać. Licencje Creative Commons oferują elastyczność, ale tylko w jasno określonych granicach, które artyści powinni zawsze sprawdzić przed wykorzystaniem dzieła. Zazwyczaj obejmują one zakaz modyfikacji, wykorzystania komercyjnego, a także obowiązek wyraźnego podania autora i źródła oryginału. Jeśli warunki te nie są spełnione, może to oznaczać naruszenie licencji CC.
Radziłbym upewnić się, czy znani są oryginalny autor i źródło oraz sprawdzić, czy licencja zezwala na wykorzystanie komercyjne. Licencja albo na to zezwala, albo nie; nie ma tu żadnego kompromisu.
“Niezwykła łatwość, z jaką można skopiować i przerobić dzieło innej osoby, mocno kontrastuje z tym, jak niewielką kontrolę artyści często mają nad tym, co dzieje się z ich dziełami.”
Z czego według Pana wynikają obecnie największe spory między prawem autorskim a sztuką współczesną?
D.S.: Myślę, że niezwykła łatwość, z jaką można skopiować i przerobić dzieło innej osoby, mocno kontrastuje z tym, jak niewielką kontrolę artyści często mają nad tym, co dzieje się z ich dziełami. Obecnie artyści są coraz bardziej oderwani od swoich dzieł, gdy tylko trafią one do obiegu. Prawo autorskie opiera się na zasadzie, że autor powinien zachować indywidualną kontrolę nad swoim dziełem, podczas gdy kultura współczesna kładzie nacisk na zbiorowy aspekt tworzenia – remiksowanie, modyfikowanie i rozbudowywanie istniejących dzieł poprzez dodawanie coraz to nowych warstw. Do tego dochodzi sztuczna inteligencja, która jeszcze bardziej pogłębia te napięcia, stanowiąc poważne wyzwanie dla prawa autorskiego – nie tylko w praktyce, ale także w odniesieniu do jego podstawowej koncepcji, zasadności, a nawet celu.
Dawid Sierżant jest radcą prawnym i partnerem w SDP Sierżant Dudziński, niezależnej polskiej kancelarii zajmującej się własnością intelektualną, skupiającej wysoko wykwalifikowanych specjalistów z dziedziny prawa i nauki. Specjalizuje się w sporach dotyczących własności intelektualnej i ma ponad dziesięcioletnie doświadczenie w reprezentowaniu klientów w złożonych sprawach dotyczących patentów, znaków towarowych, wzorów i praw autorskich przed organami polskimi i unijnymi, w tym EUIPO. Jego praca obejmuje spory wielojurysdykcyjne, strategie przeciwdziałania podrabianiu oraz doradztwo na styku własności intelektualnej, technologii i handlu. Doradza klientom z różnych branż, od przemysłu farmaceutycznego i urządzeń medycznych po modę i design.
Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowgo Planu Odbudowy i Zwiększenia Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.
