[polska wersja językowa poniżej]
In botany, diaspora is the mechanism by which plants disperse their seeds or spores, originating from the Greek words dia (through) and sporos or speiro (seed, sow, scatter). With the same term describing the scattering of populations across different regions, away from their place of origin, it makes that overlap between botany and migration, rooting and uprooting, a truly moving etymological convergence.
To be uprooted from one’s home, whether by necessity or self-preservation, is a difficult fate, especially when sudden. One is forced to abandon all that is familiar: culture, language, people, traditions, landscapes, even smells and tastes. Yet food holds a unique power to bring us back, if only briefly, to a place we thought lost. For me, the smell of almonds instantly takes me back to childhood and into my mom’s embrace.
As such, food is a multisensory language engaging taste, smell, vision, and touch. The olfactory experience of eating bypasses cognition and travels directly through the limbic system, reactivating affective states stored deep within the body. These sudden, physical waves wash over us like the sea, pulling us into another time and place. In those moments, food reminds us who we once were, and briefly allows us to be that person again.
Memory on the Tongue
Scholars such as David Sutton, Psyche Williams-Forson, and Paul Connerton have demonstrated how embodied practices and rituals, especially those connected to taste, preparation, and shared meals, serve as repositories of cultural knowledge and play a key role in shaping identities. In diasporic contexts, particularly, apart from nourishment, food acts as a tether to a former life and an anchor in familiarity, granting a temporary sense of safety and comfort. The simple act of biting into a favourite dish can, for a moment, make us forget our situation and even reinforce cultural identity and heritage.
Beyond food, plants themselves carry cultural meanings that transcend their biological function. A single sprig of mint or basil can become a mnemonic device, summoning well-known domestic practices or generational traditions. The early 20th century Greek diplomat Dragoumis said of the Greeks that, “a flower-pot of basil can symbolise the soul of people better than a drama of Aeschylus” to which David Sutton added that Greek men in America once tucked sprigs of basil in their lapels, lifting them to their noses with murmurs of patridha, patridha – “homeland, homeland”. In migration, the simple gesture of a fresh herb from the homeland can be a metonym for belonging. I still vividly remember going to my art teacher’s house in primary school. She was born in Mexico, but lived in Poland, and her windowsills were always lined with pots of chilli and citrus plants she grew herself. She prepared dishes from home to share with us and seemed proud and joyous about doing so. I didn’t think of it as cultural preservation back then, but looking back, that’s exactly what it was.
A Practice Called Home
For those who have found themselves far from their homelands, be it by war, necessity, or any other reason, cooking and growing familiar plants can be a way to re-inhabit new spaces. Such gestures help assert continuity when faced with rupture and loss. Food is yet another way for diasporic communities to pass down culture across generations, no matter the coordinates.
However, in displacement cultivation is paradoxical: to put down roots in a place designed for transience. In Gaza Camp in Jerash, Jordan, residents live in what was meant to be a temporary solution to the Six-Day War of 1967. Decades on, the camp is still there, and so are the people. Within this context, the initiative Greening the Camps (primarily active 2017-2023) began introducing rooftop gardens to interrupt the grey, decaying landscapes. These modest plots of green – raised beds on concrete roofs, recycled containers for sprouting herbs, vegetables and flowering plants – aren’t decorative, nor do they serve a merely utilitarian purpose. Aside from being a supplement to food security, they are a means of psychological repair and small assertions of independence. Similarly, among rows of dusty prefab shelters, green patches have sprung up in the Zaatari Refugee Camp, one of the largest Syrian camps. Apart from food, people plant fig trees or jasmine to keep memories and traditions alive. Watching something grow and survive pushes back against the feeling of stasis that often comes with life in the camps, and proves that life and heritage will continue, despite the circumstances and conditions.
The rhythm of planting, caring, and harvesting restores a sense of time that contrasts with the endless deferral exile often imposes. Studies in environmental psychology and refugee mental health show that access to green space, however minimal, correlates with reductions in anxiety, depression, and PTSD symptoms. But beyond therapeutic utility, it helps people hold onto a sense of self that isn’t defined by just loss.
Heidegger suggested that people are natural dwellers, which is to exist meaningfully in the world and in relation to their surroundings. He argued that dwelling is a fundamental mode of human existence, and that home is the way we inhabit space rather than a building or geographical location. Following his thought, acts of gardening or planting herbs from homelands are forms of dwelling through which a new home is established, bringing forth a livable, knowable world from within displacement. In this sense, cultivation is ontological: to tend a garden is to say, “I am here”, even if the state, the map, or the label (“refugee”) fails to account for it.
From Soil to Symbol
This desire to grow and reconnect with home has also found expression in contemporary art. Two recent projects – Tuấn Mami’s Vietnamese Immigrating Garden and Michael Rakowitz’s The Waiting Gardens of the North – give a sculptural, conceptual form to the migrant experience.
In 2023, Michael Rakowitz was commissioned by the Baltic Centre for Contemporary Art and the Imperial War Museum to create an art installation. With his own practice rooted in colonialism and diasporas, and further inspired by a relief panel from the North Palace of Ashurbanipal (668-631 BCE) in Nineveh, Rakowitz created The Waiting Gardens of the North. The resulting makeshift greenhouse garden confronts contemporary crises of forced migration by integrating testimonies from refugees in the UK and the Middle East with plantings from their countries, such as olive trees, rosemary, fig, or amaranth, species that hold cultural and political weight. Labels accompanying each plant detailed their botanical significance as well as the destruction of natural heritage, such as the systematic uprooting of Palestinian olive groves post-1967. Rakowitz reframed horticulture as a geopolitical and psychological act, turning the seemingly apolitical form of the garden into a complex terrain of exile, memory, and contested belonging.
A year before, in 2022, during Documenta 15 in Kassel, Tuấn Mami created a real, working green space as part of his ongoing project, Immigrating Garden. The idea came from Mrs. Dung, a Vietnamese immigrant in Taiwan who had a large garden full of her homeland plants, used for cooking and medicine. Like many migrants, she smuggled seeds across borders to keep a piece of home alive through food and plants. Lots of Vietnamese refugees turn balconies, rooftops, or empty spaces into little green spots, growing herbs for traditional dishes and comfort. Mami wanted to highlight these acts, which are often illegal under strict agricultural laws.
“Those are sites of cultural hybridity where established binaries and definitions such as host/migrant, coloniser/colonised, self/other, can be rethought and blurred through a shared cultural exchange.”
As the project grew beyond Taiwan to Germany and other places, it became a research-driven platform which connected Vietnamese communities everywhere, from refugees to workers and students. Immigrating Garden explores why the smells and tastes of home hold such cognitive and emotional power, and how growing these plants helps migrants feel metaphorically rooted in new places. The garden works as a living archive, a seed library, and a place for sharing stories. By centring the food-home relationship, Mami shows how plants help carry resilience and keep culture alive. The garden he brought to life in Kassel lives and breathes community. It became a place for people from the diaspora to get together to plant, cook and exchange knowledge. One of the participants contributed a plant, which was passed down from his grandfather to his father and down to him. During Documenta, it took root among other plants carrying the stories and heritage of people scattered far from home.
Both Mami’s garden in Kassel and Rakowitz’s Waiting Gardens… function as third spaces. A concept of post-colonial theory introduced by Homi K. Bhabha, which describes zones, both metaphorical and physical, in which different cultures come into contact and start shifting their identities in the minds of the other, creating new identities and cultures. Those are sites of cultural hybridity where established binaries and definitions such as host/migrant, coloniser/colonised, self/other, can be rethought and blurred through a shared cultural exchange.
Ultimately, these gardens are like seeds carried by the wind – scattered, but ready to grow wherever they land. Just like plants, people in diaspora find ways to put down roots and keep their culture alive, because home is more than just a physical place; it’s a practice in which the political and personal are tightly intertwined.
Rosnący dom.
Jak diasporowe ogrody podtrzymują kulturę.
W botanice diasporą nazywa się mechanizm, dzięki któremu rośliny rozprzestrzeniają swoje nasiona lub zarodniki. Termin ten pochodzi od greckich słów dia (przez) oraz sporos lub speiro (nasiono, siać, rozrzucać). Ten sam wyraz opisuje również rozproszenie populacji w różnych regionach, z dala od miejsca ich pochodzenia, co sprawia, że zbieżność między botaniką a migracją, zakorzenieniem i wykorzenieniem, naprawdę poruszającą etymologiczną zbieżność.
Wykorzenienie z własnego domu, czy to z konieczności, czy w trosce o własne przetrwanie, jest trudnym losem, zwłaszcza gdy następuje nagle. Człowiek jest zmuszony porzucić wszystko, co znane: kulturę, język, ludzi, tradycje, krajobrazy, a nawet zapachy i smaki. Jedzenie ma wyjątkową moc, pozwalającą nam powrócić, choćby na chwilę, do miejsca, które uważaliśmy za utracone. Mnie osobiście zapach migdałów natychmiast przenosi do dzieciństwa i w ramiona mojej mamy.
W ten sposób jedzenie staje się wielozmysłowym językiem angażującym smak, zapach, wzrok i dotyk. Doświadczenie zapachowe związane z jedzeniem omija procesy poznawcze i trafia bezpośrednio do układu limbicznego, reaktywując głęboko zakorzenione w ciele stany emocjonalne. Te nagłe, fizyczne fale zalewają nas jak morze, przenosząc nas w inny czas i miejsce. W takich chwilach jedzenie przypomina nam, kim kiedyś byliśmy, i pozwala nam na krótką chwilę znów stać się tą osobą.
Pamięć na języku
Naukowcy tacy jak David Sutton, Psyche Williams-Forson i Paul Connerton wykazali, w jaki sposób praktyki i rytuały związane z ciałem, zwłaszcza te związane ze smakiem, przygotowywaniem posiłków i wspólnym ich spożywaniem, służą jako repozytoria wiedzy kulturowej, odgrywającymi kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości. W kontekście diaspor, poza funkcją odżywczą, jedzenie pełni rolę łącznika z poprzednim życiem i swoistą kotwicą w znanej rzeczywistości, zapewniając poczucie bezpieczeństwa i komfortu. Prosty akt spożywania ulubionego dania może na chwilę sprawić, że zapomnimy o naszej sytuacji, a nawet wzmocnić naszą tożsamość kulturową i dziedzictwo.
Oprócz jedzenia, same rośliny niosą ze sobą znaczenie kulturowe, które wykracza poza ich funkcję biologiczną. Pojedyncza gałązka mięty lub bazylii może służyć jako przypomnienie, przywołując dobrze znane domowe praktyki lub rodzinne tradycje. Grecki dyplomata Dragoumis z początku dwudziestego wieku powiedział o Grekach, że „doniczka z bazylią może symbolizować duszę ludzi lepiej niż dramat Ajschylosa”, do czego David Sutton dodał, że Grecy w Ameryce kiedyś wpinali gałązki bazylii w klapy marynarek, podnosząc je do nosa i szepcząc patridha, patridha – „ojczyzna, ojczyzna”. W przypadku migracji prosty gest w postaci świeżych ziół z ojczyzny może być metonimią przynależności. Wciąż doskonale pamiętam wizyty w domu mojej nauczycielki plastyki w szkole podstawowej. Urodziła się w Meksyku, ale mieszkała w Polsce, a jej parapety były zawsze pełne doniczek z papryczkami chili i cytrusami. Przygotowywała potrawy z ojczyzny, aby podzielić się nimi z nami, i wydawała się być z tego dumna i szczęśliwa. Wtedy nie myślałam o tym jako o podtrzymywaniu kultury, ale patrząc wstecz, właśnie tym to było.
Praktyka zwana domem
Dla tych, którzy znaleźli się daleko od ojczyzny, czy to z powodu wojny, konieczności, czy z jakiegokolwiek innego powodu, gotowanie i uprawa znanych roślin może być sposobem na ponowne zasiedlenie nowych przestrzeni. Takie gesty pomagają zapewnić ciągłość w obliczu rozpadu i straty. Jedzenie jest kolejnym sposobem, w jaki diaspory przekazują kulturę kolejnym pokoleniom, niezależnie od współrzędnych geograficznych.
W przypadku wysiedlenia uprawa roślin jest paradoksalna: zakorzenienie się w miejscu przeznaczonym do tymczasowego pobytu. W obozie dla palestyńskich uchodźców Gaza Camp w mieście Dżarasz w Jordanii mieszkańcy żyją w miejscu, które miało być tymczasowym rozwiązaniem po wojnie sześciodniowej. Kilkadziesiąt lat później obóz nadal istnieje. W tym kontekście inicjatywa Greening the Camps (aktywna głównie w latach 2017-2023) rozpoczęła wprowadzanie ogrodów na dachach, aby przełamać szary, niszczejący krajobraz. Te skromne skrawki zieleni – podwyższone grządki na betonowych dachach, pojemniki z recyklingu do uprawy ziół, warzyw i roślin kwiatowych – nie są dekoracyjne ani nie służą wyłącznie celom użytkowym. Oprócz tego, że stanowią one uzupełnienie zabezpieczenia żywnościowego, są również środkiem psychologicznej regeneracji i niewielkim przejawem niezależności. Podobnie, wśród rzędów zakurzonych prefabrykowanych schronień, zielone plamy pojawiły się w obozie dla uchodźców Zaatari, jednym z największych syryjskich obozów. Oprócz żywności, ludzie sadzą drzewa figowe lub jaśmin, aby zachować pamięć i tradycje. Obserwowanie, jak coś rośnie i przeżywa, przeciwdziała poczuciu stagnacji, które często towarzyszy życiu w obozach, i dowodzi, że życie i dziedzictwo będą trwały pomimo okoliczności i warunków.
“Rytm sadzenia, pielęgnacji i zbiorów przywraca poczucie czasu, które kontrastuje z niekończącym się odraczaniem, jakie często narzuca wygnanie.”
Rytm sadzenia, pielęgnacji i zbiorów przywraca poczucie czasu, które kontrastuje z niekończącym się odraczaniem, jakie często narzuca wygnanie. Badania z zakresu psychologii środowiskowej i zdrowia psychicznego uchodźców pokazują, że nawet minimalny dostęp do terenów zielonych koreluje ze zmniejszeniem objawów lęku, depresji i zespołu stresu pourazowego (PTSD). Poza zaletami terapeutycznymi pomaga to jednak też ludziom zachować poczucie własnej tożsamości, które nie jest definiowane wyłącznie przez stratę.
Heidegger sugerował, że ludzie z natury mają skłonność do osiedlania się, co oznacza sensowne istnienie w świecie i w relacji z otoczeniem. Twierdził, że osiedlanie się jest podstawowym trybem ludzkiej egzystencji, a dom jest sposobem, w jaki zamieszkujemy przestrzeń, a nie budynkiem lub położeniem geograficznym. Zgodnie z jego myślą, ogrodnictwo lub sadzenie ziół z ojczyzny są formami osiedlania się, dzięki którym powstaje nowy dom, tworząc świat nadający się do życia i poznawania w warunkach wysiedlenia. W tym sensie uprawa jest ontologiczna: pielęgnowanie ogrodu to jak powiedzenie „jestem tutaj”, nawet jeśli państwo, mapa lub etykieta („uchodźca”) tego nie uwzględniają.
Od gleby do symbolu
To pragnienie rozwoju i ponownego nawiązania kontaktu z ojczyzną znalazło również wyraz w sztuce współczesnej. Dwa ostatnie projekty – Vietnamese Immigrating Garden (“Wietnamski ogród imigracyjny”) Tuana Mami i The Waiting Gardens of the North (“Północne ogrody oczekiwania”) Michaela Rakowitza – nadają doświadczeniu migrantów rzeźbiarską, konceptualną formę.
W 2023 roku Michael Rakowitz otrzymał zlecenie od Baltic Centre for Contemporary Art i Imperial War Museum na stworzenie instalacji artystycznej. Czerpiąc inspirację z własnej praktyki artystycznej zakorzenionej w kolonializmie i diasporach, a także z płaskorzeźby z Północnego Pałacu Aszurbanipala (668-631 p.n.e.) w Niniwie, Rakowitz stworzył The Waiting Gardens of the North. Powstały w ten sposób prowizoryczny ogród szklarniowy konfrontuje współczesne kryzysy związane z przymusową migracją, łącząc świadectwa uchodźców w Wielkiej Brytanii i na Bliskim Wschodzie z roślinami pochodzącymi z ich krajów, takimi jak drzewa oliwne, rozmaryn, figi lub amarantus, które mają znaczenie kulturowe i polityczne. Etykiety dołączone do każdej rośliny szczegółowo opisują ich znaczenie botaniczne, a także zniszczenie dziedzictwa naturalnego, takie jak systematyczne wycinanie palestyńskich gajów oliwnych po 1967 roku. Rakowitz przeformułował ogrodnictwo jako akt geopolityczny i psychologiczny, zamieniając pozornie apolityczną formę ogrodu w złożony teren wygnania, pamięci i spornej przynależności.
Rok wcześniej, w 2022 roku, podczas Documenta 15 w Kassel, Tuấn Mami stworzył prawdziwą, funkcjonującą zieloną przestrzeń w ramach swojego trwającego projektu Immigrating Garden. Pomysł wyszedł od pani Dung, wietnamskiej imigrantki w Tajwanie, która miała duży ogród pełen roślin z jej ojczyzny wykorzystywanych do gotowania i leczenia. Podobnie jak wielu migrantów, przemycała nasiona przez granice, aby poprzez jedzenie i rośliny ocalić kawałek ojczyzny. Wielu wietnamskich uchodźców zamienia balkony, dachy lub puste przestrzenie w małe zielone zakątki, uprawiając zioła do tradycyjnych potraw i dla własnej przyjemności. Mami chciał zwrócić uwagę na te działania, które często są nielegalne w świetle surowych przepisów rolniczych.
W miarę jak projekt rozrastał się poza Tajwan do Niemiec i innych miejsc, stał się platformą badawczą, która łączyła społeczności wietnamskie na całym świecie – od uchodźców po pracowników i studentów. Immigrating Garden bada, dlaczego zapachy i smaki ojczyzny mają taką siłę poznawczą i emocjonalną oraz w jaki sposób uprawa tych roślin pomaga imigrantom poczuć się metaforycznie zakorzenionymi w nowych miejscach. Ogród funkcjonuje jako żywe archiwum, biblioteka nasion i miejsce dzielenia się historiami. Skupiając się na związku między jedzeniem a domem, Mami pokazuje, jak rośliny pomagają zachować siłę i utrzymać kulturę przy życiu. Ogród, który stworzył w Kassel, tętni życiem społeczności. Stał się miejscem, gdzie ludzie z diaspory spotykają się, aby sadzić, gotować i wymieniać się wiedzą. Jeden z uczestników wniósł roślinę, która została przekazana jego ojcu przez dziadka, a następnie jemu. Podczas Documenty zakorzeniła się ona wśród innych roślin niosących historie i dziedzictwo ludzi żyjących daleko od domu.
“Są to miejsca kulturowej mieszanki, gdzie ustalone binarne podziały i definicje, takie jak gospodarz/migrant, kolonizator/kolonizowany, ja/inny, mogą być przemyślane na nowo i zatarte dzięki wspólnej wymianie kulturowej.”
Zarówno ogród Mamiego w Kassel, jak i Waiting Gardens… Rakowitza funkcjonują jako tzw. trzecie przestrzenie. Koncepcja teorii postkolonialnej wprowadzona przez Homiego K. Bhabhę, która opisuje strefy, zarówno metaforyczne, jak i fizyczne, w których różne kultury stykają się i zaczynają zmieniać swoją tożsamość w umysłach innych, tworząc nowe tożsamości i kultury. Są to miejsca kulturowej mieszanki, gdzie ustalone binarne podziały i definicje, takie jak gospodarz/migrant, kolonizator/kolonizowany, ja/inny, mogą być przemyślane na nowo i zatarte dzięki wspólnej wymianie kulturowej.
Ostatecznie ogrody te są niczym nasiona niesione przez wiatr – rozrzucone, ale gotowe do wzrostu wszędzie tam, gdzie wylądują. Podobnie jak rośliny, ludzie w diasporze znajdują sposoby, aby zapuścić korzenie i kultywować swoją kulturę, ponieważ dom to coś więcej niż tylko fizyczne miejsce; to praktyka, w której polityka i sprawy osobiste są ze sobą ściśle powiązane.
Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowgo Planu Odbudowy i Zwiększenia Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.

