[polska wersja językowa poniżej]
I’m watching a contemporary dance performance in Munich and squeezing between my thighs a fabric tote bag containing both a €700 designer purse and a roll of toilet paper I stole from the theatre bathroom – a classic hack for tourists on their final days abroad, when it’s too late to buy a full pack and too soon to admit defeat to hotel reception. Somewhere between opulence and absurdity, I become hyper-aware of my own duality. I am cultivated and criminal. Cultural and cunning. A walking contradiction in perfect balance. Walt Whitman murmurs I contain multitudes, and I nod – yes, including quilted, 3-ply ones.
On this same trip, I’m outlining a speculative novella about a man who inherits an experimental mammoth farm – yes, literal mammoths, resurrected in the name of science and spectacle. Once symbols of extinction, they’re now pasture pets for the ultra-rich, glorified cattle in the garden of late capitalism. His parents bred them but never stayed – eternally jet-lagged idealists who loved ideas more than intimacy. He was raised by creatures too big to hug. Meanwhile, a group of spiritual tourists – barefoot, blissed-out, armed with gongs and hemp – arrive to meditate among the living mammoths. They chant about ancestral frequencies, pressing their foreheads against the fence as if trying to absorb Pleistocene wisdom through osmosis. The protagonist mutters about parasite control and insurance premiums. To him, the mammoths aren’t sacred – they’re liabilities with tusks.
Back at Schwere Reiter Theatre, three naked performers move through a tightly composed score of exposure and resistance. Zufit Simon’s Strange Foreign Bodies explores not nudity itself, but the choreography of undressing – how the body offers or withholds access. The trio – a tall, sculptural woman; a rounder, fuller-bodied female dancer; and a compact, precise male performer – remove clothing in parts: a shirt here, pants there. Their movements sometimes veer toward the unsettling, even suggestive of trauma, then shift toward absurdity without losing focus.
I keep thinking about originality – not in the egoic sense, but in the botanical one: can anything still grow that hasn’t already been hybridised into safe, recognisable forms?
While watching the piece, I found myself equally transfixed by the audience, especially two women, perhaps friends, perhaps wives, performing a quiet ballet of territorial affection. One gently stroked her date’s back, fingers spelling out claimed, occasionally planting a kiss on his cheek that felt less romantic than strategic. It wasn’t tenderness – it was surveillance. Were they aroused by the bodies on stage? Or afraid of them? Two unglamorous female forms bending, twisting, contorting – hardly the kind of nudity built for billboards. But desire, as Baudrillard reminds us, isn’t about power – it’s about reversibility, disturbance, seduction as soft sabotage. The piece may have tried to unhook flesh from the gaze, but the audience instinctively rehooked it – this time with female jealousy, ambient panic, and silent hypotheses. Careful, Lilith – you don’t want Eve to get too possessive in paradise. The male gaze didn’t vanish; it just shifted columns.
I keep thinking about originality – not in the egoic sense, but in the botanical one: can anything still grow that hasn’t already been hybridised into safe, recognisable forms? Munich Jewellery Week felt like a greenhouse of polished ideas, beautiful but increasingly incestuous. And then, at Schmuck, the main prize went to a Russian artist living and working in Germany. When the announcement echoed through the Messe hall, my friends and I exchanged glances – less outrage than cultural vertigo. Not because the artist is personally guilty, but because the gesture felt strangely misaligned. In the catalogue, he’s listed as Russia–Germany, clearly unbothered by the association. And why should he be? He’s not making policy decisions. But still – why now? I’m not saying prizes should only go to Ukrainians, but perhaps not so easily to Russians either. Some choices don’t feel provocative; they feel like forgetting. Some flowers are just too wild for the garden.
Later, my friend told me about a Ukrainian woman she met on the metro. Her husband: missing. Her daughter: traumatised into silence. She herself had trained as a sniper but couldn’t bring herself to kill – not even in war. Now she works in Germany and sends money home. My friend cried. The woman cried. And then we stood beneath Messe’s clean, bright lights, clapping politely for a name gilded in curatorial neutrality. There was no resolution – just a layering of traumas, a fossil bed beneath a prize podium.
My mind keeps circling back to the speculative story I’ve been shaping on this trip – a quiet parable about a man who inherits a mammoth farm. Maybe it helps me process what can’t be said directly. When he finally breaks, it happens without drama – just the slow unlocking of the barn, the creak of frozen hinges, the rifle loaded exactly as his father once taught him. One by one, he finds them – the towering, soft-eyed mammoths with their cathedral shoulders and mournful intelligence – and shoots them where they graze, where they nap, where they once followed him like myths too large for this century. When the albino female appears – the one he loved most, with pale lashes like frost on spiderwebs – she doesn’t run. She charges, not at him, but toward the herd, toward the chaos, trying to protect them. He yells for her to stop; she doesn’t. And so he shoots her too – a shot that doesn’t echo but collapses inward, into him. That’s when he understands: the garden was never his. It was a curated Eden, passed down by people who loved legacy more than presence. He was never a gardener – just the groundskeeper of a myth, there to keep it picturesque for donors and paleogeneticists, but never told what to do when beauty turned into a burden, when the weight of keeping it alive became heavier than the bullets in his hands.
I open TikTok – don’t judge me – and the first video is a young man in Ukraine playing piano as missile sirens begin to howl. The next is a satirical skit by a Jewish-American comedian, Jacob Berger, parodying false claims of antisemitic harassment. It’s absurd, jarring, and painfully real. Everything appears side by side in the same algorithmic garden: war and theatre, sincerity and manipulation, grief and spectacle. Yes, I understand the irony. I praised Strange Foreign Bodies, a raw and intricate performance by an Israeli-German artist, and in the same breath, I gasped at the news that a Russian artist had won the main prize at Schmuck. Aren’t we all a little bit hypocrites anyway? Maybe. But still, I needed to recalibrate – to do something with the unease that settled in my throat like dust in an overgrown border. So I went to The Unloved, the exhibition by Felicia Honkasalo and Sam Williams at the Atletika Gallery in Vilnius. Not to absolve myself, exactly, but to run my hands back through the soil. To remember that cultural critique is easy when you’re seated comfortably, harder when you’ve grown up in a family garden where bees stung you for sport and currants meant hours of silent picking. I remain suspicious of the garden’s rebranding as a bourgeois utopia – urbanites seem to forget that Eden came with weeds, wasps, and calluses.
The Unloved confronted this too. In one of the video works, a voice calmly states: “a weed is a human construct”. And it stayed with me. Because in culture, as in nature, someone is always deciding what belongs and what must be removed. Someone is still weeding – not metaphorically, but with their hands, under the sun, without the right to poetise it. And when we turn the Other into an aesthetic figure, a conceptual motif, or a curatorial flourish, we risk stripping it of labour, pain, and physical experience. We soften the wound until it fits on the wall. We speak for those who are too exhausted to write.
I remain suspicious of the garden’s rebranding as a bourgeois utopia – urbanites seem to forget that Eden came with weeds, wasps, and calluses.
And so I look again at the winners, the performances, the quiet exclusions. I look again at the cultural garden – not as Eden, but as a designed ecology. It grows what we fertilise, yes, but also what we erase with silence. What we elevate into meaning and what we bury under metaphor. And maybe the most honest act is not to pretend neutrality, but to admit we are always shaping the soil, even when we claim to be mere observers. After all, even the weeds grow from the same earth. And perhaps – culturally speaking – if I am someone else’s albino mammoth, then whose weed am I?
Written by Rosana Lukauskaitė
Ostrożnie, Lilith, mamuty kopią, gdy się spłoszą.
Refleksje na temat sztuki, władzy i innych rodzajów kulturowego dyskomfortu.
Oglądam pokaz tańca współczesnego w Monachium, a między udami ściskam płócienną torbę, w której jest zarówno designerska torebka za siedemset euro, jak i rolka papieru toaletowego, którą ukradłam z łazienki w teatrze. Klasyczny trik turystów w ostatnich dniach pobytu za granicą, kiedy jest już za późno, żeby kupić całe opakowanie i za wcześnie, żeby przyznać się do porażki w recepcji hotelowej. Gdzieś pomiędzy przepychem a absurdem staję się nadmiernie świadoma swojej dwoistości. Jestem wykształconą przestępczynią. Wyrafinowaną i przebiegłą. Chodzącą sprzecznością w idealnej równowadze. Walt Whitman szepcze: „Składam się z mnogości” (tłum. Andrzej Szuba), a ja kiwam głową – tak, wliczając w to te pikowane, trzywarstwowe.
Podczas tej samej podróży tworzę szkic spekulatywnej noweli o mężczyźnie, który dziedziczy eksperymentalną farmę mamutów. Tak, prawdziwych mamutów, wskrzeszonych w imię nauki i widowiska. Dawniej symbole wyginięcia, a dziś zwierzęta hodowlane dla superbogatych, uwielbiane bydło w ogrodzie późnego kapitalizmu. Zostały wyhodowane przez jego rodziców, którzy sami nie zostali na farmie, byli to bowiem wiecznie zmęczeni jet lagiem idealistyczni ludzie, którzy bardziej kochali idee niż bliskość. Chłopiec wychowywał się wśród stworzeń za dużych, by je przytulać. Tymczasem grupa duchowych turystów, bosych, rozradowanych, uzbrojonych w gongi i konopie, przybywa, by medytować wśród żywych mamutów. Śpiewają o częstotliwościach przodków, przyciskając czoła do ogrodzenia, jakby chcieli wchłonąć mądrość plejstocenu poprzez osmozę. Bohater mamrocze coś o zwalczaniu pasożytów i składkach ubezpieczeniowych. Dla niego mamuty nie są niczym świętym, a jedynie wyposażonym w kły balastem.
Tymczasem w Schwere Reiter Theatre trójka nagich tancerzy porusza się zgodnie z precyzyjnie skomponowaną sekwencją ekspozycji i oporu. Spektakl Strange Foreign Bodies (“Dziwne, obce ciała”) Zufit Simon nie eksploruje samej nagości, ale choreografię rozbierania się, sposób, w jaki ciało oferuje lub odmawia dostępu. Trio – wysoka, posągowa kobieta, bardziej zaokrąglona, pełniejsza tancerka, oraz zwarty, precyzyjny tancerz – zdejmuje pojedyncze ubrania: tu koszulę, tam spodnie. Ich ruchy bywają niepokojące, a nawet nasuwają skojarzenia z traumą, po czym przechodzą w absurd, nie tracąc jednak skupienia.
Gdy oglądałam spektakl, moją uwagę przykuła publiczność, a zwłaszcza dwie kobiety, może przyjaciółki, może żony, wykonujące cichy balet terytorialnej czułości. Jedna z nich delikatnie głaskała plecy swojej partnerki, palcami wykreślając słowo „zajęta”, od czasu do czasu składając jej na policzku pocałunek, który wydawał się bardziej strategiczny niż romantyczny. To nie była czułość – to była kontrola. Czy podniecały je ciała na scenie? A może się ich bały? Dwie mało powabne, wyginające się, wijące, skręcające kobiece sylwetki – trudno uznać to za rodzaj nagości nadającej się na billboardy. Ale pożądanie, jak przypomina nam Baudrillard, to nie kwestia władzy, lecz odwracalności, zakłócenia, uwodzenia jako delikatnego sabotażu. Spektakl mógł próbować rozłączyć ciało od spojrzenia, ale publiczność instynktownie ponownie je połączyła – tym razem z kobiecą zazdrością, paniką otoczenia i cichymi hipotezami. Ostrożnie, Lilith, nie chcesz, żeby Ewa stała się w raju zbyt zaborcza. Męskie spojrzenie nie zniknęło, tylko zmieniło rubrykę.
“Nieustannie myślę o oryginalności. Nie w sensie egoistycznym, ale botanicznym: czy może jeszcze rosnąć coś, co nie zostało już zhybrydyzowane do bezpiecznych, rozpoznawalnych form?”
Nieustannie myślę o oryginalności. Nie w sensie egoistycznym, ale botanicznym: czy może jeszcze rosnąć coś, co nie zostało już zhybrydyzowane do bezpiecznych, rozpoznawalnych form? Tydzień Biżuterii w Monachium sprawiał wrażenie szklarni dopracowanych pomysłów, pięknych, ale coraz bardziej kazirodczych. A potem, podczas Schmuck, główną nagrodę otrzymał rosyjski artysta mieszkający i pracujący w Niemczech. Kiedy ogłoszenie rozbrzmiało w hali Messe, wymieniliśmy z przyjaciółmi spojrzenia, bardziej pełne kulturowego oszołomienia niż oburzenia. Nie dlatego, że artysta jest osobiście winny, ale dlatego, że gest ten wydawał się dziwnie nie na miejscu. W katalogu figuruje z podpisem Rosja–Niemcy, najwyraźniej nie przejmując się skojarzeniami. Dlaczego miałby się przejmować? To nie on podejmuje decyzje polityczne. Ale mimo wszystko – dlaczego akurat teraz? Nie twierdzę, że nagrody powinny być przyznawane wyłącznie Ukraińcom, ale może nie powinny być tak łatwo wręczane Rosjanom. Niektóre wybory nie wydają się prowokacyjne. Wydają się raczej aktem zapomnienia. Niektóre kwiaty są po prostu zbyt dzikie, by rosnąć w ogrodzie.
Później moja przyjaciółka opowiedziała mi o Ukraince, którą spotkała w metrze. Mąż: zaginiony. Córka: pogrążona w milczeniu z powodu traumy. Ona sama była snajperką, ale nie potrafiła zabijać, nawet podczas wojny. Teraz pracuje w Niemczech i wysyła pieniądze do domu. Moja przyjaciółka płakała. Kobieta płakała. A potem stałyśmy pod czystymi, jasnymi światłami Messe i grzecznie oklaskiwałyśmy nazwisko pozłacane kuratorską neutralnością. Nie było żadnego rozwiązania – tylko warstwy traumy, skamieniałości pod podium.
Moje myśli wciąż wracają do spekulacyjnej historii, którą kształtowałam podczas tej podróży – cichej przypowieści o człowieku, który dziedziczy farmę mamutów. Być może pomaga mi ona przetworzyć to, czego nie da się powiedzieć wprost. Kiedy mężczyzna w końcu się załamuje, dzieje się to bez dramatyzmu: po prostu powoli otwiera stodołę, słychać skrzypienie zamarzniętych zawiasów, karabin jest załadowany dokładnie tak, jak nauczył go kiedyś ojciec. Jeden po drugim odnajduje je – wysokie mamuty o łagodnym spojrzeniu, z barkami jak katedry i pogrążoną w smutku inteligencją – i strzela do nich, gdy pasą się, drzemią, tam gdzie kiedyś podążały za nim jak mity zbyt wielkie dla tego stulecia. Kiedy pojawia się samica albinos, ta, którą kochał najbardziej, z jasnymi rzęsami jak szron na pajęczynach, nie ucieka. Rzuca się nie na niego, ale w kierunku stada, w kierunku chaosu, próbując je chronić. On krzyczy, żeby się zatrzymała, ale ona tego nie robi. Więc strzela również do niej. To strzał, który nie odbija się echem, ale zapada się w nim samym. Wtedy dopiero rozumie: ogród nigdy nie należał do niego. Był to wykreowany raj, przekazany mu przez ludzi, którzy bardziej kochali spuściznę niż teraźniejszość. Nigdy nie był ogrodnikiem, tylko opiekunem mitu, którego zadaniem było zachowanie jego malowniczości dla darczyńców i paleogenetyków. Nigdy jednak nie powiedziano mu, co ma zrobić, gdy piękno przekształci się w ciężar, gdy utrzymanie go przy życiu stało się cięższe niż kule w jego rękach.
Wchodzę na TikToka (nie oceniajcie mnie), a na pierwszym filmiku widzę młodego mężczyznę, który gra na pianinie w Ukrainie, gdy rozbrzmiewają syreny ostrzegające przed rakietami. Następny to satyryczny skecz amerykańskiego komika żydowskiego pochodzenia, Jacoba Bergera, który parodiuje fałszywe zarzuty dotyczące antysemickich prześladowań. To absurdalne, szokujące i boleśnie prawdziwe. Wszystko pojawia się obok siebie w tym samym algorytmicznym ogrodzie: wojna i teatr, szczerość i manipulacja, żal i spektakl. Rozumiem tę ironię. Chwaliłam Strange Foreign Bodies, surowy i skomplikowany spektakl izraelsko-niemieckiego artysty, a jednocześnie zaniemówiłam na wieść, że rosyjski artysta zdobył główną nagrodę na Schmuck. Czyż nie jesteśmy wszyscy hipokrytami? Być może. Niemniej jednak musiałam się “zrekalibrować” – zrobić coś z niepokojem, który osiadł mi w gardle jak kurz na zarośniętej granicy. Poszłam więc na wystawę The Unloved (“Niekochany”) Felicii Honkasalo i Sama Williamsa w galerii Atletika w Wilnie. Nie po to, żeby sobie samej dać rozgrzeszenie, ale żeby ponownie dotknąć ziemi. Aby przypomnieć sobie, że krytyka kultury jest łatwa, gdy siedzisz wygodnie, a trudniejsza, gdy dorastałeś w rodzinnym ogrodzie, gdzie pszczoły żądliły cię dla zabawy, a porzeczki oznaczały godziny cichego zbierania. Nadal podchodzę sceptycznie do przemiany ogrodu w burżuazyjną utopię – mieszkańcy miast zdają się zapominać, że raj był pełen chwastów, os i odcisków.
“Nadal podchodzę sceptycznie do przemiany ogrodu w burżuazyjną utopię – mieszkańcy miast zdają się zapominać, że raj był pełen chwastów, os i odcisków.”
The Unloved również zmierzyło się z tą kwestią. W jednym z dzieł wideo słyszymy spokojny głos mówiący: „chwast jest ludzkim konstruktem”. To zdanie utkwiło mi w pamięci. Ponieważ w kulturze, tak jak w naturze, ktoś zawsze decyduje o tym, co ma pozostać, a co trzeba usunąć. Ktoś nadal wyrywa chwasty – nie w sensie metaforycznym, ale własnymi rękami, w słońcu, bez prawa do poetyzowania tej czynności. A kiedy zamieniamy Innego w estetyczną figurę, motyw koncepcyjny lub kuratorski ozdobnik, ryzykujemy pozbawienie tej postaci pracy, bólu i fizycznego doświadczenia. Zmiękczamy ranę, aż zmieści się w ramie. Mówimy w imieniu tych, którzy są zbyt wyczerpani, by pisać.
I tak ponownie patrzę na zwycięzców, występy, ciche wykluczenia. Ponownie patrzę na ogród kultury – nie jako Eden, ale jako zaprojektowaną ekologię. Rośnie w nim to, co nawozimy, ale także to, co wymazujemy milczeniem. To, co podnosimy do rangi znaczenia, i to, co grzebiemy pod metaforą. Być może najbardziej uczciwym działaniem nie jest pozorowanie neutralności, ale przyznanie się, że zawsze kształtujemy glebę, nawet gdy twierdzimy, że jesteśmy jedynie obserwatorami. W końcu nawet chwasty rosną z tej samej ziemi. A może, mówiąc w kategoriach kulturowych, jeśli jestem dla kogoś mamutem albinosem, to dla kogo jestem chwastem?
Rosana Lukauskaitė jest litewską pisarką, redaktorką i krytyczką sztuki zajmującą się literaturą, kulturą wizualną i teorią współczesną. W swoich pracach bada punkty styku afektu politycznego, systemów estetycznych i poetyckiego świadectwa. Należy do redakcji Artnews.lt, wykłada na Akademii Sztuk Pięknych w Wilnie i regularnie pisze dla litewskich i międzynarodowych publikacji poświęconych sztuce. Jej opowiadania i eseje pojawiały się w czasopismach, na wystawach i platformach interdyscyplinarnych.
Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowgo Planu Odbudowy i Zwiększenia Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.

