[polska wersja językowa poniżej]

Money and art are often framed as uneasy companions, yet their encounter is inevitable. The two are inherently intertwined. In Poland, as elsewhere, the discomfort around business in creative practice is intertwined with history, myths of artistic purity, and generational narratives. For many artists across generations, unpaid labour was normalised, knowledge was the currency, and prestige was the reward. 

As some experts observe, we are bearing witness to a telling shift where younger artists operate in a more assertive landscape, negotiating wages, fees, and sponsorship with clarity that was once taboo. Still, the process remains complex, requiring translation, patience, and, above all, the conditions for trust to be built.

Translating Between Worlds

“Navigating the relationship between sponsors and artists requires considerable flexibility, as the two operate in fundamentally different environments”, says Joanna Witek-Lipka, Warsaw Gallery Weekend Director. “Artists are driven by creativity cultivated largely in studios; sponsors think in quantitative terms, with targets, budgets, and obligations. Misunderstandings often arise because artists interpret these constraints as a lack of interest, and institutions may expect creativity to be neatly measurable. Reaching a meaningful middle ground is essential for sustaining the art ecosystem through mutual support.”

This translation, between artistic autonomy and the frameworks of funding, is central to ethical, lasting partnerships. Artists often serve as cultural intermediaries, articulating the non-linear, experimental, and emotionally demanding nature. “The system still prefers artists who are grateful rather than negotiators. Flexibility, availability, and passion are expected at low cost. When financing enters the conversation, the balance of power becomes immediately apparent”, notes the artist Monika Drożyńska. “Money is not an addition to a project, but a real condition for its creation. The romantic vision of art above economics rarely aligns with reality.”

The tension is visible at every scale: small-scale, artist-led initiatives rely on community and adaptability, while large institutions must account for bureaucratic constraints. Katie Zazenski, co-founder and co-editor-in-chief of MOST, initiator and co-organiser of FRINGE Warszawa, and director of Stroboskop Art Space, reflects that “At the artist-led level, if we don’t get funding, we don’t survive. At institutions, conversations about funding often relate to scaling projects to fit available budgets”. Yet, she adds that “One of our most important assets is our ethics; being adaptive shows how possibilities can emerge where they initially seem absent.”

The Work of Translation

Sponsors may misunderstand artistic processes, expecting immediate, measurable results. Artists, on the other hand, can misread institutional frameworks, whether it’s budget cycles, reporting obligations, or public accountability. Zachęta Director Agnieszka Pindera emphasises that trust and mutual responsibility create successful collaborations. “Zachęta’s collaboration with BMW Art Club is, for us, a model example of how a corporate partner and a national cultural institution can work together. Ghost Rider by Christelle Oyiri is a project built on mutual trust and a willingness to embrace the unpredictability that comes with any artistic commission. BMW Art Club and Zachęta have shared responsibility for creating a new work and bringing it into the institutional art world.”

“This particular kind of responsibly conducted public–private partnership also relies on the public’s trust in both brands. For decades, especially after the political transformation in Poland, Zachęta has been a place where audiences could encounter the most significant trends and compelling artistic voices”, she adds. “At the same time, BMW Art Club in Poland has become synonymous with meaningful support for contemporary art in its newest forms. This partnership doesn’t simply fund art; it also makes it possible for art to come into being.”

“Translating artistic aims into the language of trust, social responsibility, and sustained impact becomes a crucial skill.”

Similarly, the Katarzyna Kozyra Foundation highlights that friction often arises around scale, timing, and visibility. Projects like Secondary Archive, with long-term, research-driven, and socially engaged, require sponsors willing to translate impact beyond a single event. Large private sponsors may prioritise high-visibility outcomes; smaller or public-minded sponsors often support longer-term cultural investment. Translating artistic aims into the language of trust, social responsibility, and sustained impact becomes a crucial skill. 

Their team describes these frictions across several dimensions: “Friction most often appears around scale, timing, and visibility”, they admit. “At present, the only stable sponsor supporting the long-term development and international promotion of Secondary Archive, as a unique archival project and a rare, carefully built repository of women artists’ practices in the CEE region, is the Adam Mickiewicz Institute. In contrast, large private sponsors tend to prioritise high-visibility, one-time events aligned with marketing goals rather than sustained cultural work. Smaller sponsors, while operating with limited budgets, are often more open to dialogue and shared values. Navigating this friction requires translating artistic goals into a language of long-term impact, trust, and social responsibility, while recognising that not every project fits late-capitalist sponsorship models.”

Visual artist Krzysztof Marchlak, however, points out that sponsorship can take many forms. “It could mean promoting new artists, enabling them to show work, and providing fiscal support for the production itself. But there are risks on both sides, especially for young artists,” he explains. “Clear and fair expectations are essential. With public institutions, relationships differ; contracts can be mutually agreed upon and beneficial, allowing both parties to navigate risk responsibly”. 

Ethics, Visibility, and Agency

When considering sponsorship, the negotiation is rarely neutral, but requires dialogue that emphasises values, priorities, and recognition. “Our role as curators is supportive, non-authoritative. Artists write their own statements, position themselves. We provide structural guidance, format, clarity, while content remains theirs”, the artist Iwona Demko reflects on balancing artistic autonomy with institutional goals. “Trusting artists’ agency ensures multiplicity of voices without homogenisation, aligning institutional accessibility with creative independence.”

“When considering sponsorship, the negotiation is rarely neutral, but requires dialogue that emphasises values, priorities, and recognition.”

Patrons, too, have responsibilities: recognising art as more than decoration, as cultural labour, as intervention. Drożyńska describes the promise of a new generation of collectors and supporters: “I am pleased by women collectors consciously investing in women artists. I still wait for men to buy women’s art en masse, not as an investment, but as culture. The future may bring democratisation and fairer valuation, moving beyond the cult of the master-genius and the rigid hierarchy that dominates today.”

Translation, Not Compromise

Ultimately, the encounter between artists and sponsors can often exist less in the realm of compromise and more in translation and shared values. It is a careful negotiation between the logic of creation and the logic of resources, a relational space where ethics, trust, and communication matter as much as any contract, and where such values must be actively shared and practised. “A successful collaboration happens when partners understand the ideas behind the work,” Zazenski reflects. “When sponsors engage with feminist and egalitarian values, when both sides feel they are jointly shaping consciousness, making money is secondary. Art becomes possible because there is alignment, not control.”

Here, business is not a constraint but a medium through which art can circulate, take form, and engage publics. The language of funding, when spoken with transparency and care, allows for the possibility that artists can remain autonomous while benefiting from resources that sustain practice. It is a dialogue demanding honesty, patience, and constant mediation, but also a space where art becomes legible, visible, and socially impactful.

“The language of funding, when spoken with transparency and care, allows for the possibility that artists can remain autonomous while benefiting from resources that sustain practice.”

---

Artysta i sponsor.

Mówiąc językiem biznesu.

Pieniądze i sztuka są często postrzegane jako niewygodne połączenie, ale ich spotkanie jest nieuniknione, a ich relacja – trwała i złożona. W Polsce, podobnie jak w innych krajach, dyskomfort związany z biznesem w praktyce artystycznej jest powiązany z historią, mitami o artyzmie i narracjami pokoleniowymi. Dla wielu artystów nieodpłatna praca była normą, wiedza była walutą, a prestiż był nagrodą. 

Jak zauważają niektórzy eksperci, jesteśmy świadkami znaczącej zmiany, w której młodsi artyści coraz śmielej, negocjując wynagrodzenia, honoraria i sponsorowanie ze zdecydowaniem, które niegdyś było tematem tabu. Proces ten jednak jest wciąż złożony i wymaga wyjaśniania, cierpliwości, a przede wszystkim warunków sprzyjających budowaniu zaufania.

Przekład między światami

„Funkcjonowanie w relacjach między sponsorami a artystami wymaga znaczącej elastyczności, ponieważ obie strony kierują się zupełnie innymi zasadami” – mówi Joanna Witek-Lipka, dyrektor Warsaw Gallery Weekend. „Artyści kierują się kreatywnością, którą w dużej mierze rozwijają w swoich pracowniach, natomiast sponsorzy myślą w kategoriach liczb, celów, budżetów i zobowiązań. Często dochodzi do nieporozumień, ponieważ artyści interpretują te ograniczenia jako brak zainteresowania, a instytucje oczekują, że kreatywność będzie można łatwo zmierzyć. Bez wypracowania wspólnego języka trudno dziś mówić o stabilnym funkcjonowaniu środowiska”.

To pośrednictwo między autonomią artystyczną a ramami finansowania jest kluczowe dla budowania etycznych i trwałych relacji. Artyści pełnią często rolę pośredników kulturowych, wyrażając nielinearną, eksperymentalną i emocjonalnie wymagającą naturę swojej pracy. „System nadal preferuje artystów wdzięcznych, a nie negocjatorów. Oczekuje się od nich elastyczności, dyspozycyjności i pasji przy niskich kosztach. Kiedy w rozmowie pojawia się kwestia finansowa, układ sił staje się natychmiast widoczny” – zauważa artystka Monika Drożyńska. „Pieniądze nie są dodatkiem do projektu, ale faktycznym warunkiem jego powstania. Romantyczna wizja sztuki stojącej ponad pieniędzmi rzadko ma coś wspólnego z rzeczywistością”.

To napięcie widać wszędzie: małe inicjatywy artystyczne opierają się na społeczności i zdolnościach adaptacyjnych, podczas gdy duże instytucje muszą liczyć się z ograniczeniami biurokracji. Katie Zazenski, współzałożycielka, współredaktorka naczelna MOST, inicjatorka, współorganizatorka FRINGE Warszawa i dyrektorka Stroboskop Art Space, zauważa: “Z perspektywy artysty, jeśli nie dostaniemy finansowania, nie przetrwamy. W instytucjach rozmowy o finansowaniu często sprowadzają się do dopasowywania projektów, aby dopasować je do dostępnych budżetów”. Dodaje jednak, że „jednym z naszych najważniejszych atutów jest etyka; zdolność adaptacji pokazuje, jak możliwości pojawiają się w sytuacjach, w których początkowo wydają się nie istnieć”.

Rola przekładu

Sponsorzy mogą mieć błędne wyobrażenie o procesach artystycznych, oczekując natychmiastowych, wymiernych rezultatów. Artyści z kolei mogą nieprawidłowo interpretować ramy instytucjonalne, takie jak cykle budżetowe, obowiązki sprawozdawcze czy odpowiedzialność publiczną. Dyrektorka Zachęty, Agnieszka Pindera, podkreśla, że zaufanie i wzajemna odpowiedzialność są podstawą udanej współpracy. „Współpraca Zachęty z BMW Art Club jest dla nas wzorcowym przykładem tego, jak partner korporacyjny i narodowa instytucja kultury mogą ze sobą współpracować. ‘Ghost Rider’ Christelle Oyiri to projekt oparty na wzajemnym zaufaniu i otwartości na nieprzewidywalność, która towarzyszy każdemu zleceniu artystycznemu. BMW Art Club i Zachęta dzielą odpowiedzialność za stworzenie nowego dzieła i wprowadzenie go do instytucjonalnego świata sztuki”.

„Tego rodzaju odpowiedzialne partnerstwo publiczno-prywatne opiera się również na publicznym zaufaniu do obu marek. Od dziesięcioleci, zwłaszcza po transformacji ustrojowej w Polsce, Zachęta jest miejscem, w którym publiczność może zetknąć się z najważniejszymi trendami i fascynującymi głosami artystycznymi” – dodaje. „Jednocześnie BMW Art Club stał się w Polsce synonimem wartościowego wsparcia dla sztuki współczesnej w jej najnowszych formach. Współpraca ta nie polega jedynie na finansowaniu sztuki, ale także umożliwia jej powstawanie”.

“Przekładanie celów artystycznych na język zaufania, odpowiedzialności społecznej i trwałego wpływu staje się kluczową umiejętnością.”

Fundacja Katarzyny Kozyry również podkreśla, że nieporozumienia często pojawiają się w kwestiach skali, czasu i widoczności. Projekty takie jak “Secondary Archive” – długoterminowe, oparte na badaniach i zaangażowaniu społecznym – wymagają sponsorów gotowych przenieść wpływ projektu poza pojedyncze wydarzenie. Duzi prywatni sponsorzy często stawiają na projekty o dużej widoczności, natomiast ci mniejsi lub nastawieni na dobro publiczne często wspierają długoterminowe inwestycje kulturalne. Przekładanie celów artystycznych na język zaufania, odpowiedzialności społecznej i trwałego wpływu staje się kluczową umiejętnością. 

Zespół Fundacji odnosi się do tych konfliktów, które występują w tych obszarach w kilku wymiarach: „Napięcia najczęściej pojawiają się w kwestiach skali, terminów i widoczności” – przyznają. „Obecnie jedynym stabilnym sponsorem wspierającym długoterminowy rozwój i międzynarodową promocję Secondary Archive, jako unikalnego projektu archiwalnego i wyjątkowego, starannie opracowanego repozytorium praktyk artystek w regionie Europy Środkowo-Wschodniej, jest Instytut Adama Mickiewicza. Natomiast więksi prywatni sponsorzy zazwyczaj wolą głośne, jednorazowe wydarzenia zgodne z celami marketingowymi nad długofalową działalność kulturalną. Mniejsi sponsorzy, choć dysponują ograniczonymi budżetami, są często bardziej otwarci na dialog i dzielenie wspólnych wartości. Aby poradzić sobie z tymi napięciami, należy przełożyć cele artystyczne na język długofalowego oddziaływania, zaufania i społecznej odpowiedzialności, jednocześnie mając świadomość, że nie każdy projekt mieści się w logice późnokapitalistycznego sponsorowania”.

Artysta wizualny, Krzysztof Marchlak, zwraca jednak uwagę na to, że patronat może przybierać różne formy. „Może polegać na promowaniu nowych artystów, umożliwianiu im prezentowania swoich prac i zapewnianiu wsparcia finansowego dla samego tworzenia. Istnieje jednak ryzyko po obu stronach, zwłaszcza dla młodych artystów” – wyjaśnia. „Niezbędne są jasne i uczciwe oczekiwania. W przypadku instytucji publicznych relacje mają inny charakter. Umowy mogą być uzgodnione i korzystne dla obu stron, co pozwala im odpowiedzialnie zarządzać ryzykiem”.

Etyka, widoczność i sprawczość

W przypadku sponsorowania negocjacje rzadko są neutralne. Wymagają one dialogu, który kładzie nacisk na wartości, priorytety i wzajemne uznanie. „Nasza rola jako kuratorów polega na wsparciu, a nie narzucaniu autorytetu. Artyści sami piszą swoje oświadczenia i zajmują określone stanowisko. My odpowiadamy w kwestii struktury, formy i przejrzystości, ale za treść odpowiadają oni sami” – tak artystka Iwona Demko opisuje równowagę między autonomią artystyczną a celami instytucjonalnymi. „Zaufanie do artystów zapewnia różnorodność głosów bez homogenizacji, łącząc dostępność instytucjonalną z niezależnością twórczą”.

“W przypadku sponsorowania negocjacje rzadko są neutralne. Wymagają one dialogu, który kładzie nacisk na wartości, priorytety i wzajemne uznanie.”

Również mecenasi mają swoje obowiązki, takie jak traktowanie sztuki jako czegoś więcej niż dekoracji, ale jako pracy kulturowej, interwencji. Drożyńska opisuje potencjał nowego pokolenia kolekcjonerów i sponsorów: „Cieszę się, że kolekcjonerki świadomie inwestują w artystki. Wciąż czekam, aż mężczyźni zaczną masowo kupować dzieła sztuki tworzone przez kobiety, nie jako inwestycję, ale jako element kultury. Przyszłość może przynieść demokratyzację i bardziej sprawiedliwą wycenę, wykraczającą poza kult geniuszu mistrza i sztywną hierarchię, która obecnie dominuje”.

Przekład, a nie kompromis

Ostatecznie kontakt między artystami a sponsorami często może istnieć nie tyle w sferze kompromisu, co w tłumaczeniu i wspólnych celach oraz wartościach. Jest to ostrożna negocjacja między logiką tworzenia a logiką zasobów, relacyjna przestrzeń, w której etyka, zaufanie i komunikacja są równie ważne jak każda umowa i wymagają warunków, w których te wartości są realnie współdzielone i praktykowane. „Udana współpraca ma miejsce, gdy partnerzy rozumieją idee stojące za dziełem” – zauważa Katie Zazenski. „Kiedy sponsorzy podzielają wartości feministyczne i egalitarne, kiedy obie strony czują, że wspólnie kształtują świadomość, zarabianie pieniędzy schodzi na drugi plan. Sztuka staje się możliwa dzięki porozumieniu, a nie kontroli”.

W tym kontekście biznes nie jest ograniczeniem, ale medium, dzięki któremu sztuka może być rozpowszechniana, a także kształtować się i docierać do odbiorców. Język finansowania, używany transparentnie i świadomie, pozwala artystom zachować autonomię i jednocześnie korzystać z zasobów, które wspierają ich praktykę. Jest to dialog wymagający szczerości, cierpliwości i ciągłej mediacji, ale jest to również przestrzeń, w której sztuka staje się czytelna, widoczna i realnie oddziałuje na społeczeństwo.

“Język finansowania, używany transparentnie i świadomie, pozwala artystom zachować autonomię i jednocześnie korzystać z zasobów, które wspierają ich praktykę.”

^{Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowgo Planu Odbudowy i Zwiększenia Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.}