[polska wersja językowa poniżej]
We live in the “fortunate” times when sustainability in contemporary art has become a factor of rising urgency embedded in how works are produced, transported, displayed, and archived. As the ecological crisis intensifies, and gradually so does our awareness of it, artists and cultural institutions are confronted with the challenge of manoeuvring within systems that bring alternative solutions, rather than those that clearly failed to support our planet.
To speak of ecology in practice is to move towards the reconfiguration of artistic labour itself. Sustainable production methods are not a single set of rules but a shifting field of decisions, compromises, and experiments that reshape how we think about art making. In this context, practices that operate at the borders of artistic production, ecological activism, and everyday life bring forward an understanding of responsibility towards the local and global, towards the decisions of the present, and their repercussions in the future.
How to grasp ecology, understood as a method in artistic practice? We have invited two artists, Cecylia Malik and Anka Gregorczyk, to discuss their practices, where nature, and the fight for its rights, is both the medium and the main protagonist.
Alternatives and circulation of materials
The myth that art production often relies on brand new materials, new canvases, rare pigments, plastics, and metals has as much to do with the reality of studio life as myths tend to. When you realise that your practice is an ever-growing, ever-changing flow, you naturally start to reuse, upcycle and recycle. I cannot think of a painter who has not painted over some of their old works, or a sculptor who has not destroyed their sculpture only to arrive at another one in the process. Artists are turning towards the reuse, repair, and circulation of so-called ready-mades or simply trash they collect on the street. Found materials, industrial leftovers, construction waste, and discarded domestic objects are not only economical/ecological alternatives but conceptual mediums that carry their own histories of use and exhaustion, the signs of our time.
Artists become choreographers of existing matters, upcycling and recharging their appearance and context. Such practices challenge the expectations of the receivers and enforce an ethics of awareness and responsibility within the art world. Materials such as oil and acrylic paint, resin, industrial pigments, or aluminium, all nicely packed in plastic, are increasingly scrutinised for their toxicity and long afterlife as waste. We observe a great shift toward biodegradable materials. One of the solutions in the eco-production is growing mycelium. Mycelium is a root-like network of fungi, grown, not manufactured. This living material is used in installation, sculpture, architecture and exhibition design, and one of the main reasons for its usage is that it decomposes back to earth. Similarly used are materials such as algae, clay, plant fibres, earth pigments, and bacterial processes. Working with materials that align ecological responsibility with aesthetic and conceptual intention, is treating the medium not as a bare carrier of visuals but as an active participant in contextualising each artpiece.
Localising production, maximising authenticity
Working locally is not a limitation but a conscious choice. One that reconnects artistic production with the proximate reality. Local art production operates within familiar sites, materials, and communities. It responds to the needs and problems faced by our closest surroundings. Using local materials is the first and most forward step in this shift; the medium becomes a storyteller in your practice. Engaging with local problems creates proximity. Responding to local environmental crises, social struggles, disappearing green spaces, or excluded minorities is shedding a light on those matters and invites a conversation.
Collaborating with neighbours, activists, or informal collectives becomes a way of responding, listening, documenting, archiving, and creating moments of shared attention. This localisation does not signal a retreat from global discourse but a rethinking of scale. It questions the role of an artwork existing and responding to an intercouse shaped by local ecologies and economies. In this sense, sustainability becomes a formal strategy: artworks are adaptable and responsive rather than somewhat generic and detached.
However, in the case of localising the subjects, we should wonder upon universality as a result of authenticity, and that way we have a win-win situation. On the occasion of discussing this matter, we invited an artist whose practice is an embodiment of such a spirit. Cecylia Malik, painter, performer, educator and environmental activist. Her practice embraces art and activism. As an initiator of social and artistic interventions, she brings together experts and communities to fight for local concerns. Her initiatives function as tools of resistance and as artistic happenings, unfolding in public space where activism and art merge into a collective experience.
Your practice is quite an embodiment of the question of “ecology in practice and sustainable production methods”. Could you share the path of your career? You studied painting at the Fine Arts Academy in Kraków. How did you shape your practice from a somewhat traditional medium to a more experimental, performative, activist lifestyle?
Cecylia Malik: I painted for the first few years after graduation, besides caring for my little children – I gave birth to my son Antek while still a student, and I was finishing my diploma while pregnant with Urszulka. I was painting all the time. I was focusing on large oil paintings. When I couldn’t find material big enough, I started painting huge polyptychs assembled from small paintings. But beyond painting, adventure was always important to me. For example, I painted outdoors, on the sidewalks.
Then, from small paintings, I built an iconostasis at the Zderzak Gallery in Kraków. It was 2009, and I had my important painting exhibition at a prestigious art gallery. But that same year, I did something completely different. I decided to climb one tree every day. I came up with the idea of making a photo diary. “Cecylia on a different tree every day, 365 Trees”. It was a performance that I photographed. The artistic project evolved into a series of photographs, a series of performances in public spaces, and my first experience with social media. I started to post “Cecylia on a different tree” on Facebook every day, and it changed my life!
Galleries and journalists were reaching out to me. I received numerous awards and was featured on the cover of a well-known newspaper. Most importantly, however, through the 365 Trees project, I met activists and nature conservationists. During that time, I also had significant support from an artist, Sister Justyna Koeke. In 2010, Justyna and I created an important artistic and social project about urban gentrification, Smoleńsk Street 22/8. It was about our family having to move from the Kraków centre. My 365 Trees, along with our joint project Smoleńsk Street 22/8, resulted in persuading Justyna to organise my first artistic protest in defence of the beautiful meadows surrounding Zakrzówek Lake in Kraków.
This magnificent green space in the city centre was threatened by a major investment. The developer planned to build a housing estate right next to the lake, which would have devastated the area. I leveraged new connections, new knowledge, new contacts, and experiences gained from previous projects. Justyna and I organised a large flash mob, a visually stunning social action. Modraszek Kolektyw (The Blue Butterfly Collective) convinced friends, acquaintances, and Kraków residents to dress up as blue butterflies. Blue butterflies inhabited these meadows and were strictly protected, providing a legal argument for the activists.
The action was ultimately successful. After this action, my first experience of conceiving a protest as a work of art and building community was framed by our common values. A combination of art, fun, and civic engagement. After that, there was no way for me to return to my peaceful studio. I fell in love with nature defenders and activists. Thanks to this action, I met Dr Kazimierz Walasz, a naturalist and ornithologist, among others, who took me to rivers and riparian forests, which sparked my interest and led to other projects combining art and activism.
“I never do any social or environmental campaigns on my own but always with an environmental organisation or experts. It’s a team effort. Our art enriches and complements their message, and their knowledge and wisdom give power and effectiveness to our art.”
Your work connects art, ecological activism, and everyday life. What does ecological responsibility mean to you in artistic practice, and how does it influence your choices of materials, forms, and ways of presenting your work?
CM: It’s a part of my work that reflects the way I am in my private life. I’m very sociable. As a child, I’ve never had my own room; I have five sisters, all artists. Nowadays, a large part of my life is establishing communities and caring for them. Feels kinda natural progress of my personality embodied in the way I work. For me, art is also an adventure, fun. There’s nothing greater than adventures in good company. Many of my artistic projects have developed into larger things, into social campaigns or initiatives, thanks to friendship and love.
When I was invited to submit photos from the Polish Mothers on Tree Stumps and The Braids of the Bialka River projects for the publication Love and Politics, I thought it was a wonderful title because that’s exactly what I do. I choose to collaborate not for prestige, but for the desire to do things together with people I love, admire, like, value, and want to support.
One example is Polish Mothers on Tree Stumps. In 2018, large-scale tree cutting started in Poland after Environment Minister Jan Szyszko introduced a policy permitting trees to be cut without fees or official permits. Polish Environmental activists asked me for help in organising a large nationwide protest. Although I was already a well-known environmental activist myself, I had just given birth to my son. I didn’t have the strength for protests. My husband, Piotr Dziurdzia, and I started a series of performances. Every day for a month, I breastfed my son Ignaś at a new tree felling site in Kraków. It was about my personal protest against tree felling. I came up with the idea for Polish Mothers on Tree Stumps thanks to Ignacy. I was filled with such love at the time, yet also furious about the cutting of the trees.
The project inspired other mothers who told me they wanted to do the same with me. They would breastfeed their children together on the tree trunks as a sign of protest. Then my dear friend Anna Grajewska, an art historian, educator, and excellent cultural manager, said she wanted to start a women’s campaign with me against the tree cutting. And so Polish Mothers on Tree Stumps evolved into a civic campaign.
Then I convinced the girls to get involved in river activities. And so I came up with River Sisters, a nationwide protest against the construction of a new dam on the Vistula River. We ask women which river they want to represent, which river they want to give a voice to. I came up with a performance that anyone could participate in. A woman with a sign with the river’s name stands in it and speaks on its behalf. There were voices such as “I am the Vistula, I disagree with the destruction of rivers”. Back then, I painted hundreds of signs. The most enjoyable part was preparing it all together with the other women. I also invited singers to collaborate, since I have a really weak voice. And so I asked them to create a song for the campaign. Singing together provides such strength and a sense of community. So, in River Sisters, I created the visuals for the happenings and invited others to sing. Zofia Szyrajew, Agata Bargiel, and Małgorzata Grygierczyk came up with a wonderful anthem.
The truth is, I never do any social or environmental campaigns on my own but always with an environmental organisation or experts. It’s a team effort. Our art enriches and complements their message, and their knowledge and wisdom give power and effectiveness to our art. It’s a symbiosis – wonderful, yet challenging. There’s a lot of responsibility on your shoulders. Once you start an event, you have to keep it going and be credible. It’s completely time- and energy-consuming, with lots of spontaneous actions. There’s no time for grants or awards. We have to instantly respond and address things. Then you have to take care of the community you nurtured. It’s hard to maintain a “work-life” balance. I’m only happy when I manage to combine them respectfully, but that’s not always the case.
Kraków is lucky to have you! Many of your projects emerge from specific local struggles and landscapes, showing how an ecological approach can both raise awareness and lead to real change. What were moments when you felt your work had a tangible impact in the local context? In a time marked by empty promises and populist politics, your practice stands out as a rare source of genuine hope.
CM: We managed to win several cases. We defended part of the Zakrzówek district and approved an ecological use permit in the Łęgowy Forest in Kraków. The River Sisters campaign greatly publicised the problem of damaged rivers in Poland. Its effectiveness stems from a strong team. Recently, we organised several events with the Greenmind Foundation, thanks to Jacek Engel, who works there and is an expert in the protection of aquatic ecosystems. The foundation employs lawyers and saves nature through administrative channels. It was such a fruitful exchange for both sides. It was truly inspiring to see how we can fight for a change from different perspectives. I felt that I wanted to support such “Jedi warriors” with art. We are together in the Save the Rivers coalition. They do it according to law, we do it with actions, art, and performance, but our power comes from doing it together.
First and foremost, cooperation between people from different backgrounds and with different skills is the key to making things happen. The second thing is perseverance and faith. Don’t give up! For instance, it took fourteen years of joint campaigns for the City of Kraków to approve an ecological use in the Riverine Forest, which they insisted on cutting down or devastating. Throughout all this time, I was accompanied by ecologist and nature advocate Mariusz Waszkiewicz, president of the Society for Nature Conservation. So sometimes the cases we were fighting against took many years. A dozen or so. The case against river dams can sometimes last as long as thirty years, and during that time, many people join temporarily, leave, and new ones come with renewed vigour.
I am friends with the most persistent ones. I love them for saving our beautiful world, and it’s a privilege to be alongside them. During social and environmental campaigns, I meet wonderful people who believe that all is not lost. Perseverance. I am very persistent. My reward is when things are beautiful and right.
Exhibition as a continuation of sustainable practice
Sustainable production does not end in the studio. The way you display your work is a continuation of sustainable production, a final execution, so to speak. If ecological responsibility begins with how an artwork is made, it should continue through the ways it is displayed, experienced, and dismantled. For this to be possible, you probably will need to collaborate with a lot of people, and it’s best if it’s people who share this approach, a gallerist, museum staff, art handlers, and any other member of the exhibition that takes part in making it happen.
Sustainable exhibition approach starts with questioning necessity, temporary walls, vinyl texts, paper flyers, custom plinths, and single-use display materials are increasingly questioned, and rightfully so. Institutions and galleries start experimenting with reusable, recycled construction materials and adaptable display formats that can be disassembled and reconfigured, recycled from one exhibition to another. The way Anka Gregorczyk, an artist and gallerist, runs Centrala Gallery is very much within the spirit of sustainably responsible exhibiting.
You are an artist whose practice is rooted in narratives around the environment. Landscape seems like one of your main protagonists. Apart from that, you also run an artist-run space. How do you manage these two endeavours, and how do they complement each other?
Anka Gregorczyk: In a sense, I combine these two roles. My practice operates within the context of landscapes shaped by human activity, and I am particularly interested in the consequences of spatial transformations driven by material and social needs. I observe the traces we leave behind. How our actions affect nature, and the kinds of absurdities that emerge when, as a society, we begin to retroactively justify development. At a certain point, we start excusing ourselves, engaging in a form of moral self-flagellation. When arguments run out, we blame corporations for forcing us into a life of comfort. Yet it is in the name of this “comfort” that we give up anonymity and our own sense of identity. Space and landscape become manifestations of that resignation, and of a convenience that allows us, without much remorse, simply to look away.
As a visual artist, however, I try to speak about these processes, which are often morally, environmentally, or urbanistically opaque. I do so through projects such as WEST, which examines spatial transformations in the USA driven by the tourism industry and the need to perform the “myth of American freedom”, or like in Temporary Landscapes, a project focused on the long-term construction of the S5 expressway between two Polish cities with which I am personally connected. The road divided local communities, altered environmental conditions, and forced some residents to live just a few meters from a several-meter-high wall and a heavily trafficked route.
How does Centrala Gallery understand “ecology in practice” within its exhibition program, and how is this concept translated into curatorial decisions?
AG: Running a gallery is a natural extension of my interests, both as a visual artist and as an educated spatial planner. I left my profession when I realised how limited my influence was on the actual shaping of space. I came to the conclusion that by narrating space and making certain hard-to-see processes visible, I could show people what their real micro-scale contribution looks like on the macro scale. And that’s when I started the initiative of Centrala. We are not a typical art gallery, though. Our exhibitions are always accompanied by in-depth discussions. We aim to have a tangible impact on our audiences and to engage them in thinking about the world on a macro scale, rather than solely through the lens of individual needs.
I am a very cautious observer of my proximate environment. So both the exhibitions I plan and the artists I invite to collaborate help me search for answers to the questions that concern me most. I choose artists who ask courageous questions and are not afraid of presenting a brutally honest image of reality, also of aspects that may make us uncomfortable or ashamed. This is where the real discussion and change can take place. When I think about spatial optimization, I recall Upadek (“The Fall”), Tomasz Lewandowski’s exhibition on architecture designed for killing people in Auschwitz. When I think about politics and control, I see Not Surrendering by Mariusz Śmiejek, addressing the architecture of the cage in Belfast, or Ważne wybory (“Important Elections”) by Marek Zakrzewski, with the focus on polling stations in Poland. When I think about nature resisting human intervention, I see the show 85 by Kinga Wrona or Temporary Landscapes by Anka Gregorczyk and Łukasz Szamałek, in which one of the strongest storms in Poland “cleared” the area designated for a planned road.
One of the most important exhibitions was Forest Works by Michał Łuczak, which explored the relationship between humans and trees or rather deforestation. It was accompanied by a debate on the ecological dimensions of wood, with contributions from a forest anthropologist, a wood technologist, and a representative of the State Forests, moderated by an architect. We are not a typical art gallery. We aim to have a tangible impact on our audiences and to engage them in thinking about the world on a macro scale, rather than solely through the lens of individual needs.
“I am a very cautious observer of my proximate environment. So both the exhibitions I plan and the artists I invite to collaborate help me search for answers to the questions that concern me most.”
When thinking about “ecology in practice”, what kinds of mindset, materials, processes, or production choices made by the artists you work with feel most significant to you, and why?
AG: I value artists who find significant issues close to home and can present them in a responsible way, those who do not need to travel to the other side of the world, or fly helicopters and drones, to produce an eye-catching image. I pay close attention to production processes: ecological papers, recycled frames, reusable packaging, and travel by train. We actively search for archival-quality ecological papers and produce frames designed for repeated use. I increasingly value simplicity and minimalism. Less truly means more.
Ekologia w praktyce: jak tworzyć odpowiedzialnie.
O zrównoważonych metodach tworzenia sztuki współczesnej.
Żyjemy w „dobrych” czasach, w których zrównoważony rozwój w sztuce współczesnej stał się coraz bardziej istotnym czynnikiem wpływającym na sposób tworzenia, transportu, ekspozycji i archiwizacji dzieł sztuki. Wraz z nasilającym się kryzysem ekologicznym i rosnącą świadomością tego problemu, artyści i instytucje kulturalne stają przed wyzwaniem działania w warunkach, które wymagają poszukiwania alternatywnych rozwiązań, a nie tych, które okazały się niekorzystne dla naszej planety.
Mówienie o ekologii w praktyce oznacza dążenie do rekonfiguracji samej pracy artystycznej. Zrównoważone metody tworzenia nie są zbiorem sztywnych zasad, ale zmieniającą się dziedziną decyzji, kompromisów i eksperymentów, które zmieniają sposób, w jaki myślimy o tworzeniu sztuki. W tym kontekście praktyki działające na pograniczu produkcji artystycznej, aktywizmu ekologicznego i życia codziennego promują zrozumienie odpowiedzialności wobec lokalnej i globalnej społeczności, decyzji podejmowanych obecnie i ich reperkusji w przyszłości.
Jak postrzegać ekologię w kontekście praktyki artystycznej? Zaprosiliśmy dwie artystki, Cecylię Malik i Ankę Gregorczyk, aby opowiedziały o swojej twórczości, w której natura i walka o jej prawa są zarówno środkiem wyrazu, jak i motywem przewodnim.
Alternatywy i obieg materiałów
Mit, że tworzenie sztuki często opiera się na zupełnie nowych materiałach, płótnach, rzadkich pigmentach, tworzywach sztucznych i metalach, ma tyle samo wspólnego z rzeczywistością pracowni, co wszystkie inne legendy. Kiedy zdajecie sobie sprawę, że wasza praktyka jest nieustannie rozwijającym się i zmieniającym się procesem, w naturalny sposób zaczynacie ponownie wykorzystywać, przetwarzać i recyklingować materiały. Nie znam malarza, który nie zamalowałby niektórych swoich starych prac, ani rzeźbiarza, który nie zniszczyłby swojej rzeźby, aby w trakcie tego procesu stworzyć nową. Artyści zwracają się ku wielokrotnemu użytkowaniu, naprawianiu i wprowadzaniu do obiegu tak zwanych ready-made’ów lub po prostu śmieci, które zbierają na ulicy. Znalezione materiały, pozostałości przemysłowe, odpady budowlane i wyrzucone przedmioty domowego użytku są nie tylko ekonomiczną/ekologiczną alternatywą, ale także nośnikami historii ich użytkowania i zużycia, znakami naszych czasów.
Artyści stają się choreografami istniejących treści, poddając je recyklingowi i nadając im nowy wygląd oraz kontekst. Takie praktyki podważają oczekiwania odbiorców i wymuszają poczucie odpowiedzialności i świadomości w świecie sztuki. Materiały takie jak farby olejne i akrylowe, żywica, pigmenty przemysłowe czy aluminium, wszystkie ładnie zapakowane w plastik, są coraz częściej poddawane krytycznej analizie pod kątem ich toksyczności i długiego okresu rozkładu. Jesteśmy świadkami ogromnej zmiany na rzecz materiałów biodegradowalnych. Jednym z rozwiązań w ekologicznej twórczości jest hodowla grzybni – sieci grzybów przypominającej korzenie, która jest hodowana, a nie wytwarzana. Ten żywy materiał jest wykorzystywany w instalacjach, rzeźbach, architekturze i projektowaniu wystaw, a jednym z głównych argumentów za jego stosowaniem jest to, że ulega rozkładowi i wraca do ziemi. Podobnie wykorzystywane są algi, glina, włókna roślinne, pigmenty ziemne i procesy bakteryjne. Praca z materiałami, które łączą świadomość ekologiczną z estetyką i intencją koncepcyjną, polega na traktowaniu medium nie jako zwykłego nośnika wizualnego, ale jako aktywnego uczestnika kontekstualizacji każdego dzieła sztuki.
Lokalizacja produkcji, maksymalizacja autentyczności
Praca na poziomie lokalnym nie jest ograniczeniem, ale świadomym wyborem. Takim, który na nowo łączy sztukę z najbliższą rzeczywistością. Lokalna praca artystyczna odbywa się w znanych miejscach, z użyciem znanych materiałów i w znanych społecznościach. Odpowiada na potrzeby i problemy, z którymi boryka się nasze najbliższe otoczenie. Używanie lokalnych materiałów to pierwszy i najważniejszy krok w tej zmianie; medium staje się narratorem w praktyce. Angażowanie się w lokalne problemy tworzy więź. Reagowanie na lokalne kryzysy środowiskowe, konflikty społeczne, zanikające tereny zielone lub wykluczone mniejszości rzuca światło na te kwestie i prowokuje rozmowy.
Współpraca z sąsiadami, aktywistami lub nieformalnymi kolektywami staje się sposobem reagowania, słuchania, dokumentowania, archiwizowania i tworzenia chwil wspólnej refleksji. To zlokalizowanie nie oznacza wycofania się z globalnego dyskursu, ale przemyślenie skali. Kwestionuje to rolę dzieła sztuki istniejącego i reagującego na interakcje kształtowane przez lokalną ekologię i gospodarkę. W tym sensie zrównoważony rozwój staje się formalną strategią: dzieła sztuki są adaptacyjne i reaktywne, a nie generyczne i oderwane od rzeczywistości.
Jednak w przypadku umieszczania tematów w lokalnym kontekście powinniśmy zastanowić się nad uniwersalnością wynikającą z autentyczności, dzięki czemu uzyskamy sytuację korzystną dla wszystkich stron. Aby omówić tę kwestię, zaprosiliśmy artystkę, której twórczość jest ucieleśnieniem tego ducha. Cecylia Malik, malarka, performerka, pedagog i aktywistka ekologiczna. Jej twórczość łączy sztukę i aktywizm. Jako inicjatorka interwencji społecznych i artystycznych skupia ekspertów i społeczności, aby walczyć o lokalne potrzeby. Jej działania funkcjonują jako narzędzia oporu i artystyczne happeningi, rozgrywające się w przestrzeni publicznej, gdzie aktywizm i sztuka łączą się w zbiorowe doświadczenie.
Twoja praktyka stanowi ucieleśnienie kwestii „ekologii w praktyce i zrównoważonych metod tworzenia”. Czy mogłabyś opowiedzieć o swojej karierze? Studiowałaś malarstwo na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jak przeszłaś od tradycyjnego medium do bardziej eksperymentalnego, performatywnego i aktywistycznego stylu życia?
Cecylia Malik: Przez pierwsze kilka lat po studiach malowałam, jednocześnie opiekując się małymi dziećmi – syna Antka urodziłam jeszcze na studiach, a dyplom kończyłam, będąc w ciąży z Urszulką. Malowałam cały czas. Skupiałam się na dużych obrazach olejnych. Kiedy nie mogłam znaleźć wystarczająco dużego płótna, zaczęłam malować ogromne poliptyki złożone z mniejszych obrazów. Jednak poza malarstwem zawsze ważna była dla mnie przygoda. Malowałam na przykład na świeżym powietrzu, na chodnikach.
Następnie z małych obrazów zbudowałam ikonostas w krakowskiej Galerii Zderzak. Był rok 2009 i miałam swój ważny wernisaż w prestiżowej galerii sztuki. Ale w tym samym roku zrobiłam coś zupełnie innego. Postanowiłam codziennie wspinać się na jedno drzewo. Wpadłam na pomysł, aby stworzyć fotograficzny dziennik. „Cecylia codziennie na innym drzewie, 365 drzew”. Był to performance, który fotografowałam. Projekt artystyczny przekształcił się w serię fotografii i performansów w przestrzeni publicznej oraz moje pierwsze doświadczenie z mediami społecznościowymi. Zaczęłam codziennie publikować na Facebooku „Cecylia na innym drzewie” i to zmieniło moje życie!
Galerie i dziennikarze zaczęli się ze mną kontaktować. Otrzymałam wiele nagród i znalazłam się na okładce znanej gazety. Najważniejsze jednak było to, że dzięki projektowi „365 drzew” poznałam aktywistów i ekologów. W tym czasie otrzymałam również znaczące wsparcie od artystki Justyny Koeke. W 2010 roku Justyna i ja stworzyliśmy wspólny ważny projekt artystyczny i społeczny dotyczący gentryfikacji miejskiej, „Ulica Smoleńska 22/8”. Był on poświęcony naszej rodzinie, która musiała wyprowadzić się z centrum Krakowa. Moje “365 drzew” wraz z naszą “Ulicą Smoleńską” przekonały Justynę do zorganizowania mojej pierwszej artystycznej akcji protestacyjnej w obronie pięknych łąk otaczających krakowski Zakrzówek.
Ta wspaniała zielona przestrzeń w centrum miasta była zagrożona przez dużą inwestycję. Deweloper planował budowę osiedla mieszkaniowego tuż nad jeziorem, co zniszczyłoby ten obszar. Wykorzystałam nową wiedzę, nowe znajomości i doświadczenia zdobyte podczas poprzednich projektów. Razem z Justyną zorganizowałyśmy wielki flash mob, spektakularną akcję społeczną. Kolektyw Modraszek przekonał przyjaciół, znajomych i mieszkańców Krakowa, aby przebrali się za niebieskie motyle. Motyle te zamieszkiwały te łąki i podlegały ścisłej ochronie, co stanowiło argument prawny dla aktywistów.
Akcja zakończyła się sukcesem. Po tym wydarzeniu moje pierwsze doświadczenie związane z postrzeganiem protestu jako dzieła sztuki i budowaniem społeczności zostało ukształtowane przez nasze wspólne wartości. Połączenie sztuki, zabawy i zaangażowania obywatelskiego. Po tym wydarzeniu nie mogłam już wrócić do spokojnej pracy w studio. Pokochalam ekologów i aktywistów. Dzięki tej akcji poznałam między innymi dr Kazimierza Walasza, przyrodnika i ornitologa, który zabrał mnie nad rzeki i do lasów łęgowych, rozbudzając moje zainteresowanie i inspirując mnie do kolejnych projektów łączących sztukę i aktywizm.
“Nigdy nie prowadzę żadnych kampanii społecznych lub ekologicznych samodzielnie, ale zawsze we współpracy z organizacjami ekologicznymi lub ekspertami. To praca zespołowa. Nasza sztuka wzbogaca i uzupełnia ich przekaz, a ich wiedza i mądrość nadają naszej sztuce moc i skuteczność.”
Twoja twórczość łączy sztukę, aktywizm ekologiczny i życie codzienne. Co oznacza dla Ciebie odpowiedzialność ekologiczna w praktyce artystycznej i jak wpływa ona na wybór materiałów, form i sposobów prezentacji Twoich prac?
C.M.: To część mojej pracy, która odzwierciedla to, jaka jestem w życiu prywatnym, a jestem bardzo towarzyska. Jako dziecko nigdy nie miałam własnego pokoju. Mam pięć sióstr, wszystkie są artystkami. Obecnie duża część mojego życia polega na tworzeniu społeczności i dbaniu o nie. Wydaje mi się to naturalnym postępem mojej osobowości, który znajduje odzwierciedlenie w mojej pracy. Dla mnie sztuka to także przygoda, zabawa. Nie ma nic lepszego niż przygody w dobrym towarzystwie. Wiele z moich projektów artystycznych przekształciło się w coś większego, jak kampanie społeczne lub inicjatywy, dzięki przyjaźni i miłości.
Kiedy zaproszono mnie do przesłania zdjęć z projektów „Matki Polki na wyrębie” i „Warkocze Białki” do publikacji „Miłość i polityka”, pomyślałam, że to wspaniały tytuł, ponieważ dokładnie tym się zajmuję. Decyduję się na współpracę nie dla prestiżu, ale z chęci robienia rzeczy razem z ludźmi, których kocham, podziwiam, lubię, cenię i chcę wspierać.
Jednym z przykładów jest właśnie akcja „Matki Polki na wyrębie”. W 2018 roku w Polsce rozpoczęto wycinkę drzew na dużą skalę po tym, jak minister środowiska Jan Szyszko wprowadził politykę zezwalającą na wycinkę drzew bez opłat i oficjalnych zezwoleń. Polscy ekolodzy poprosili mnie o pomoc w zorganizowaniu dużej ogólnokrajowej akcji protestacyjnej. Jednak chociaż sama byłam już znaną działaczką ekologiczną, niedawno urodziłam syna. Nie miałam siły na protesty. Wraz z mężem Piotrem Dziurdzią rozpoczęliśmy jednak serię performansów. Przez miesiąc codziennie karmiłam piersią mojego syna Ignaśa w różnych miejscach wycinki drzew w Krakowie. Był to mój osobisty protest. Pomysł na „Matki Poki” zrodził się więc dzięki Ignacemu. Byłam wtedy przepełniona miłością, ale jednocześnie wściekła z powodu ścinki.
Projekt zainspirował inne matki, które powiedziały mi, że chcą robić to razem ze mną. Chciały karmić swoje dzieci piersią na pniach drzew w ramach protestu. Wtedy moja droga przyjaciółka Anna Grajewska, historyczka sztuki, pedagożka i znakomita menedżerka kultury, wyraziła chęć rozpoczęcia wraz ze mną kampanii kobiet przeciwko wycince drzew. W ten sposób „Matki Polki na wyrębie” przekształciły się w kampanię obywatelską.
Następnie przekonałam dziewczyny, aby zaangażowały się w działania związane z rzeką. W ten sposób powstała inicjatywa “Siotry Rzeki”, ogólnokrajowy protest przeciwko budowie nowej tamy na Wiśle. Zapytałyśmy kobiety, którą rzekę chcą reprezentować, której rzece chcą dać głos. Wymyśliłam performance, w którym każdy mógł wziąć udział. Kobieta z tabliczką z nazwą rzeki stoi w niej i przemawia w jej imieniu. Słychać było takie głosy jak: „Jestem Wisła, nie zgadzam się na niszczenie rzek”. Wtedy namalowałam setki tabliczek. Najbardziej podobało mi się wspólne przygotowywanie tego wszystkiego. Ponieważ mam bardzo słaby głos, zaprosiłam do współpracy piosenkarki i poprosiłam je, aby stworzyły piosenkę do kampanii. Wspólne śpiewanie daje ogromną siłę i poczucie wspólnoty. W ramach projektu stworzyłam oprawę wizualną happeningów i zaprosiłam inne osoby do śpiewania. Zofia Szyrajew, Agata Bargiel i Małgorzata Grygierczyk stworzyły wspaniały hymn.
Prawda jest taka, że nigdy nie prowadzę żadnych kampanii społecznych lub ekologicznych samodzielnie, ale zawsze we współpracy z organizacjami ekologicznymi lub ekspertami. To praca zespołowa. Nasza sztuka wzbogaca i uzupełnia ich przekaz, a ich wiedza i mądrość nadają naszej sztuce moc i skuteczność. To symbioza – wspaniała, ale wymagająca. Spoczywa na nas ogromna odpowiedzialność. Kiedy już rozpoczniemy wydarzenie, musimy je kontynuować i dbać o wiarygodność. To bardzo czasochłonne i energochłonne zajęcie, wymagające wielu spontanicznych działań. Nie ma czasu na dotacje czy nagrody. Musimy natychmiast reagować i zajmować się sprawami. Następnie trzeba zatroszczyć się o społeczność, którą się stworzyło. Trudno jest zachować równowagę między życiem zawodowym a prywatnym. Jestem szczęśliwa tylko wtedy, gdy udaje mi się połączyć te dwie rzeczy w sposób godny szacunku, ale nie zawsze się to udaje.
Kraków ma szczęście, mając Ciebie! Wiele z Twoich projektów wywodzi się z konkretnych lokalnych problemów i krajobrazów, pokazując, jak ekologiczne podejście może zarówno podnosić świadomość, jak i prowadzić do rzeczywistych zmian. Kiedy zaczęłaś czuć, że Twoja praca ma realny wpływ na lokalną społeczność? W czasach pustych obietnic i populistycznej polityki Twoja działalność wyróżnia się jako wyjątkowe źródło prawdziwej nadziei.
C.M.: Udało nam się wygrać kilka spraw. Obroniliśmy część dzielnicy Zakrzówek i uzyskaliśmy pozwolenie na ekologiczne użytkowanie Lasu Łęgowego w Krakowie. Kampania „Siostry Rzeki” znacznie nagłośniła problem zniszczonych rzek w Polsce. Jej skuteczność wynika z mocnego zespołu. Niedawno zorganizowaliśmy kilka wydarzeń z Fundacją Greenmind dzięki Jackowi Engelowi, który tam pracuje i jest ekspertem w dziedzinie ochrony ekosystemów wodnych. Fundacja zatrudnia prawników i ratuje przyrodę poprzez procedury administracyjne. Była to bardzo owocna wymiana dla obu stron. To było naprawdę inspirujące zobaczyć, jak możemy walczyć o zmianę z różnych perspektyw. Poczułam, że chcę wspierać takich „wojowników Jedi” poprzez sztukę. Jesteśmy razem w Koalicji Ratujmy Rzeki. Oni działają w ramach prawa, a my poprzez działania, sztukę i performans, ale nasza siła wynika z tego, że działamy razem.
Przede wszystkim współpraca między ludźmi z różnych środowisk i o różnych umiejętnościach jest kluczem do tego, by coś mogło się wydarzyć. Drugą sprawą jest wytrwałość i wiara. Nie poddawajcie się! Na przykład zatwierdzenie użytku ekologicznego w Lesie Łęgowym zajęło Miastu Kraków czternaście lat po wspólnych kampaniach, ponieważ wcześniej nalegało ono na jego wycięcie lub zniszczenie. Przez cały ten czas towarzyszył mi ekolog i obrońca przyrody Mariusz Waszkiewicz, prezes Towarzystwa na rzecz Ochrony Przyrody. Czasami więc sprawy, o które walczyliśmy, trwały wiele lat. Kilkanaście. Sprawa przeciwko zaporom rzecznym może czasem trwać nawet trzydzieści lat i w tym czasie wiele osób dołącza na pewien czas, odchodzi, a na ich miejsce przychodzą kolejne, z nową energią.
Przyjaźnię się z tymi najbardziej wytrwałymi. Kocham ich za ratowanie naszego pięknego świata i jest dla mnie zaszczytem przebywać z nimi. Podczas kampanii społecznych i środowiskowych spotykam wspaniałych ludzi, którzy wierzą, że nie wszystko jest stracone. Wytrwałość. Jestem bardzo wytrwała. Moją nagrodą jest to, kiedy rzeczy są piękne i właściwe.
Wystawa jako kontynuacja zrównoważonej praktyki
Zrównoważona twórczość (produkcja) nie kończy się w pracowni. Sposób, w jaki prezentujesz swoją pracę, jest kontynuacją tej zrównoważonej praktyki, niejako jej ostateczną realizacją. Jeśli odpowiedzialność ekologiczna zaczyna się od sposobu, w jaki powstaje dzieło sztuki, powinna być ona kontynuowana poprzez sposoby prezentacji, doświadczania i demontażu. Aby było to możliwe, prawdopodobnie będziecie musieli współpracować z wieloma osobami i najlepiej, jeśli będą to osoby podzielające to podejście: galerzysta, pracownicy muzeum, technicy obsługi wystaw oraz wszyscy inni uczestnicy tego przedsięwzięcia.
Zrównoważone podejście do wystaw zaczyna się od kwestionowania konieczności stosowania tymczasowych ścian, tekstów winylowych, papierowych ulotek, wykonywanych na zamówienie postumentów oraz jednorazowych materiałów ekspozycyjnych. I słusznie. Instytucje i galerie zaczynają eksperymentować z materiałami konstrukcyjnymi wielokrotnego użytku, pochodzącymi z recyklingu, oraz z elastycznymi formatami ekspozycji, które można demontować i ponownie przekształcać, wykorzystując je w kolejnych wystawach. Sposób, w jaki Anka Gregorczyk, artystka i galerzystka, prowadząca Galerię Centrala, jest w pełni zgodny z duchem odpowiedzialnego, zrównoważonego wystawiennictwa.
Jesteś artystką, której praktyka opiera się na narracjach związanych ze środowiskiem. Krajobraz wydaje się jednym z głównych bohaterów twojej twórczości. Poza tym prowadzisz również przestrzeń artystyczną prowadzoną przez artystów. Jak udaje ci się łączyć te dwa przedsięwzięcia i w jaki sposób się one wzajemnie uzupełniają?
Anka Gregorczyk: W pewnym sensie łączę te dwie role. Moja praktyka funkcjonuje w kontekście krajobrazów kształtowanych przez działalność człowieka i szczególnie interesują mnie konsekwencje przekształceń przestrzennych wynikających z potrzeb materialnych i społecznych. Obserwuję ślady, które po sobie zostawiamy. To, jak nasze działania wpływają na naturę oraz jakie absurdy pojawiają się, gdy jako społeczeństwo zaczynamy z mocą wsteczną usprawiedliwiać rozwój. W pewnym momencie zaczynamy się usprawiedliwiać, angażując się w pewną formę moralnego samobiczowania. Kiedy kończą się argumenty, obwiniamy korporacje za to, że zmuszają nas do życia w komforcie. A jednak to w imię tego „komfortu” rezygnujemy z anonimowości i własnego poczucia tożsamości. Przestrzeń i krajobraz stają się manifestacją tej rezygnacji oraz wygody, która pozwala nam, bez większych wyrzutów sumienia, po prostu odwrócić wzrok.
Jako artystka wizualna staram się jednak mówić o tych procesach, które często są moralnie, środowiskowo lub urbanistycznie niejasne. Robię to poprzez projekty takie jak WEST, który bada przekształcenia przestrzenne w USA napędzane przez przemysł turystyczny i potrzebę odgrywania „mitu amerykańskiej wolności”, czy jak w “Krajobrazy tymczasowe”, projekcie poświęconym długotrwałej budowie drogi ekspresowej S5 między dwoma polskimi miastami, z którymi jestem osobiście związana. Droga ta podzieliła lokalne społeczności, zmieniła warunki środowiskowe i zmusiła niektórych mieszkańców do życia zaledwie kilka metrów od wysokiej ściany oraz trasy o dużym natężeniu ruchu.
“Jestem bardzo uważną obserwatorką mojego najbliższego otoczenia. Zarówno wystawy, które planuję, jak i artyści, których zapraszam do współpracy, pomagają mi poszukiwać odpowiedzi na najbardziej nurtujące mnie pytania.”
W jaki sposób Galeria Centrala rozumie „ekologię w praktyce” w ramach swojego programu wystawienniczego i jak ta koncepcja przekłada się na decyzje kuratorskie?
A.G.: Prowadzenie galerii jest naturalnym przedłużeniem moich zainteresowań, zarówno jako artystki wizualnej, jak i urbanistki z wykształcenia. Odeszłam z zawodu, kiedy uświadomiłam sobie, jak ograniczony jest mój wpływ na faktyczne tworzenie przestrzeni. Doszłam do wniosku, że poprzez opowiadanie o niej i uwidacznianie pewnych trudno dostrzegalnych procesów mogę pokazać ludziom, jak wygląda ich realny wkład w skali lokalnej. Wtedy właśnie zrodziła się inicjatywa Centrali. Nie jesteśmy jednak typową galerią sztuki. Naszym wystawom zawsze towarzyszą pogłębione dyskusje. Chcemy wywierać realny wpływ na naszą publiczność i angażować ją w myślenie o świecie w skali makro, a nie wyłącznie przez pryzmat indywidualnych potrzeb.
Jestem bardzo uważną obserwatorką mojego najbliższego otoczenia. Zarówno wystawy, które planuję, jak i artyści, których zapraszam do współpracy, pomagają mi poszukiwać odpowiedzi na najbardziej nurtujące mnie pytania. Wybieram twórców, którzy stawiają odważne pytania i nie boją się pokazywać brutalnie szczerego obrazu rzeczywistości, a także jej aspektów, które mogą wywoływać dyskomfort lub wstyd. To właśnie w tym miejscu może rodzić się prawdziwa dyskusja i zmiana. Kiedy myślę o optymalizacji przestrzeni, przypomina mi się “Upadek” Tomasza Lewandowskiego, wystawa poświęcona architekturze Auschwitz. Kiedy myślę o polityce i kontroli, widzę “Not Surrendering” (“Nie poddając się”) Mariusza Śmiejka, dotyczące “klatki” w Belfaście, lub “Ważne wybory” Marka Zakrzewskiego, koncentrujące się na lokalach wyborczych w Polsce. Gdy myślę o naturze opierającej się ludzkiej ingerencji, przypominają mi się wystawy “85” Kingi Wrony oraz “Krajobrazy tymczasowe” Anki Gregorczyk i Łukasza Szamałka, w których jeden z najsilniejszych w Polsce huraganów „oczyścił” teren przeznaczony pod planowaną drogę.
Jedną z najważniejszych wystaw była “Prace leśne” Michała Łuczaka, badająca relacje między człowiekiem a drzewami, a właściwie wylesianiem. Wystawie towarzyszyła dyskusja na temat ekologicznych wymiarów drewna, z udziałem antropologa leśnego, technologa drewna oraz przedstawiciela Lasów Państwowych, moderowana przez architekta. Nie jesteśmy typową galerią sztuki. Chcemy wywierać realny wpływ na naszą publiczność i angażować ją w myślenie o świecie w skali makro, a nie wyłącznie przez pryzmat indywidualnych potrzeb.
Myśląc o „ekologii w praktyce”, jakie postawy, materiały, procesy lub decyzje produkcyjne podejmowane przez artystów, z którymi współpracujesz, wydają Ci się najważniejsze i dlaczego?
A.G.: Cenię artystów, którzy dostrzegają istotne problemy bliskie ich otoczeniu i potrafią je przedstawić w odpowiedzialny sposób, takich, którzy nie muszą podróżować na drugi koniec świata ani latać helikopterami czy dronami, aby stworzyć przyciągający wzrok obraz. Szczególną uwagę zwracam na procesy tworzenia: ekologiczne papiery, ramy z recyklingu, opakowania wielokrotnego użytku oraz podróże pociągiem. Aktywnie poszukujemy ekologicznych papierów o jakości archiwalnej i tworzymy ramy zaprojektowane do wielokrotnego użytku. Coraz bardziej cenię prostotę i minimalizm. Mniej naprawdę znaczy więcej.
Przedsięwzięcie finansowane w ramach Krajowgo Planu Odbudowy i Zwiększenia Odporności (KPO) ze środków Unii Europejskiej – NextGenerationEU w ramach inwestycji A2.5.1 “Program wspierania działalności podmiotów sektora kultury i przemysłów kreatywnych na rzecz stymulowania ich rozwoju”.
