[polska wersja językowa poniżej]
Across the post-socialist landscapes of Central and Eastern Europe, former industrial sites occupy a peculiar space between visibility and void. Some are monumentalised – preserved as heritage, aestheticised in public memory, or transformed into cultural landmarks. Others are rapidly demolished, their materials sold, their histories buried beneath logistics parks or housing developments. Nostalgic elevation and total erasure. These two extremes define much of the region’s approach to its industrial past.
But both tendencies, though seemingly opposed, share a deeper logic, reproducing complex places into singular meanings. They silence the layered realities embedded in these sites – the accumulated ecological damage, slow environmental toxicity, informal adaptations, and marginalised communities who still live in their shadows. Between the myth of heroic labour and the machinery of speculative redevelopment, imagination becomes suspended. The industrial ruin is no longer a site of potential but a battleground between incompatible futures: one that longs for a past that never fully existed, and another that insists on wiping the slate clean.
“The industrial ruin is no longer a site of potential but a battleground between incompatible futures: one that longs for a past that never fully existed, and another that insists on wiping the slate clean.”
In this suspended condition, ruins are not merely remnants, but are living, layered terrains. They hold together traces of extraction and survival, of collapse and care, and blur the boundaries between natural succession and cultural memory, between human presence and more-than-human agency.
The industrial ruin might be both a material horizon and a symbolic impasse. But what forms of belonging, remembering, and regenerating can emerge when we resist the pressure to either monumentalise or erase?
Ruins as relational terrains
Industrial ruins are often understood as static: visual motifs of decay, or leftover space awaiting redevelopment. But in the East-Central European context, they are far more active – not in the sense of productivity, but in the way they gather, entangle and nourish different forms of life, memory, and matter. They do not simply linger – they shift, accumulate, and metabolise what was left behind.
These spaces function as relational terrains: they hold together disjointed temporalities and actors – informal gardeners and space-claiming youth, rusting scaffolds and regenerating plant life, traces of animal inhabitation and the everyday presence of long-term residents. They are shaped by both human and more-than-human agencies – marked by political histories, but also by ecological succession and embodied adaptation.
In Tatabánya, Hungary, a former limestone quarry and its adjacent workers’ neighbourhood form a dual ruin: one geological, the other social. As pine and birch slowly reclaim the quarry floor, the nearby segregated community, shaped by Roma marginalisation, continues to live with crumbling infrastructure and environmental exposure. Here, the ruin is not just visible; it is lived. Attempts to regenerate the site often ignore these entanglements, treating ecological and social processes as separate domains, when in fact they are tightly bound.
In Bratislava’s Žabí Majer, the remains of the Istrochem chemical plant loom behind a patchwork of informal gardens, cultivated by residents despite heavy contamination. Rainwater is collected, compost is shared, and paths are carved without permission. This landscape is legally incoherent, ecologically precarious, and socially vibrant. It defies easy categorisation. It is neither brownfield nor green infrastructure, but something in-between – a hybrid zone of care, resistance, and refusal.
Across these sites, meaning does not emerge from mainstream heritage narratives, but from ways of inhabiting and using space that fall outside dominant regimes of visibility. These examples demonstrate that ruins are not simply places of absence. They are charged ecosystems where environmental recovery, cultural memory, and social marginality collide. They challenge the binary of nature vs. culture, past vs. present, resources vs. constraints, centre vs. periphery.
To treat them merely as sites of heritage or redevelopment is to miss their deeper significance: as places where new forms of belonging, adaptation, and coexistence are already being negotiated – if we choose to notice.
Heritage without memory
In many East-Central European cities, industrial memory has not disappeared – it has been stylised. Through selective preservation and surface-level storytelling, ruins are often transformed into something between a stage set and a monument. The factory becomes a visitor centre; the workers’ housing block a backdrop for festival culture. This process might preserve form, but it hollows out meaning. The past is not remembered – it is skanzenised: turned into an open-air museum of itself, stylised and disconnected from lived experience.
Nostalgia, when formed into skanzenised heritage, operates spatially. It sanitises decay, fixes memory into digestible images, and detaches heritage from lived experience. The result is a landscape where ruins are curated for spectatorship – disconnected from the social realities they once anchored. Beneath the surface, the neighbourhood declines; the community is displaced; the soil remains contaminated.
Projects like Everyday Shortcomings, developed within PAD Foundation – a platform combining research, spatial practice, and artistic engagement – respond to this condition by treating heritage not as a finished narrative but as a contested process shaped by ongoing adaptation, lived memory, temporality, and environments marked simultaneously by decay and regeneration. Realised through long-term fieldwork in postindustrial workers’ neighbourhoods, Everyday Shortcomings brings lived objects, practices, and spatial adaptations into dialogue with institutionalised heritage settings, exposing the frictions between everyday survival and the logics of preservation.
In this setting, everyday objects refuse to become neutral artefacts. Marked by use, repair, and decay, they carry the temporalities of ongoing life rather than a closed past. Their presence unsettles the promise of coherence embedded in institutionalised memorial sites, revealing how heritage can preserve surfaces while obscuring the social and ecological conditions that continue to shape postindustrial neighbourhoods. Here, the dominant logic of heritage itself becomes questionable.
Such a questioning of heritage operates across scales. It emerges through lived objects and everyday practices, while also implicating the broader socio-economic power structures through which postindustrial histories are selectively remembered or erased.
Ilona Németh’s Eastern Sugar (2021) project does not preserve buildings as relics, but it recovers the economic and political violence behind their disappearance. Her work refuses the comfort of nostalgia, insisting on mourning, critique, and the naming of systems.
While Németh recovers erased political economies through archival and spatial research, Želibská approaches spatial memory differently, through mythic gestures and bodily poetics. Her early interventions do not engage industrial heritage directly, but instead disrupt fixed hierarchies of place and belonging, inserting sensual narratives into masculinised landscapes. Her interventions collapse the strict separation between nature and culture, challenging fixed spatial hierarchies and insisting that meaning emerges not from static representation but from embodied, contextualised disruption.
Rather than withdrawing into conceptual silence, Matei Bejenaru’s practice moves toward those whose experiences were never stabilised within official narratives of industrial heritage. His long-term, collaborative projects build counter-archives with communities shaped by industrial decline, migration, and economic precarity – communities whose labour, mobility, and everyday survival remain largely absent from institutional frameworks of memory.
Bejenaru works through sustained fieldwork and participation, treating the archive not as a fixed repository but as an evolving social process. His practice foregrounds how postindustrial transformation is lived unevenly: through displacement, informal economies, temporary work, and forms of adaptation that rarely register within dominant heritage discourses. Rather than restoring dignity through monuments or symbolic gestures, his work insists on proximity, listening, and shared authorship.
Together, these practices reclaim suspended space not as a void, but as a contested zone, where memory is reworked, and new forms of presence emerge. Against the aestheticisation of ruins, they offer critical friction. Against the museumification of history, they insist on staying with the unfinished.
Reimagining belonging in the ruin
Postindustrial landscapes demand new frameworks of belonging – ones not built solely on pride, mourning, or visual heritage, but on coexistence, adaptation, and shared transformation. In our work with PAD Foundation, we explore these questions within ecological-cultural peripheries: how can memory, marginality, and environmental change be held together, rather than separated into silos?
Through site-based research and collaborative fieldwork across Hungary and the region, we’ve encountered practices that rarely appear in regeneration strategies: informal gardening on industrial fringes, vernacular reuse of ruins, slow forms of care and presence that resist both spectacle and abandonment. These acts are not nostalgic – they are attuned. They offer alternative rhythms, values, and futures – often invisible in dominant policy language.
Such practices challenge the linear logic of “restoration”. They ask not only what should be preserved, but who decides, whose memories count, and what kinds of futures are being foreclosed in the name of progress.
They also suggest that suspension – the act of dwelling in incompleteness – can itself be a political stance. Refusing quick resolutions creates space for something else to emerge: not another master plan, but a different way of being with the ruin.
The industrial ruin is not a dead end. It is a threshold – a porous space where histories, ecologies, and futures collide. Its value does not lie in what it once was, but in what it still holds: critical memory, embodied knowledge, unfinished relations. As redevelopment accelerates, flattening the uneven textures of industrial memory into spectacle or silence, we call for a practice that pays attention to what resists completion: residual structures, quiet uses, and the right to remain.
This includes recognising the long-term environmental traces these landscapes carry — from contamination to unexpected forms of ecological regeneration. Engaging with these ecological dimensions is not secondary; it is essential to imagining futures that remain inhabitable and attentive to complexity.
To resist the weight of industrial nostalgia is not to discard the past. It is to honour it fully: in its contradictions, silences, and living remains. To stay with the ruin is to stay with the possibilities it still contains — not as spectacle, but as a site of reimagining.
“To resist the weight of industrial nostalgia is not to discard the past. It is to honour it fully.”
Written by Diána Berecz & Gergely Papp
Diána Berecz is a cultural and visual anthropologist, and Gergely Papp is a cultural anthropologist and geographer. Together, they represent PAD Foundation (Budapest, Hungary), a platform working at the intersection of research, spatial practice, and artistic engagement. Their collaborative work explores postindustrial and ecological peripheries across East-Central Europe, focusing on how memory, marginality, and transformation shape lived environments.
Ciężar industrialnej nostalgii
Co pozostało z robotniczego krajobrazu
W postkomunistycznych krajobrazach Europy Środkowo-Wschodniej dawne tereny przemysłowe sytuują się pomiędzy widocznością a pustką. Niektóre z nich zostały upamiętnione – zabezpieczone jako dziedzictwo kulturowe, estetyzowane w pamięci społecznej lub przekształcone w zabytki kultury. Inne są szybko wyburzane, materiały, z których się składały sprzedawane, a historia pogrzebana pod parkami logistycznymi lub osiedlami mieszkaniowymi. Nostalgiczne wywyższenie i całkowite wymazanie. Te dwie skrajności w dużej mierze definiują podejście tego regionu do swojej przemysłowej przeszłości.
Obie tendencje, choć pozornie przeciwstawne, mają jednak wspólne podłoże logiczne sprowadzające skomplikowane miejsca do pojedynczych znaczeń. Tłumią one wielowarstwową rzeczywistość wpisaną w te miejsca – nagromadzone szkody ekologiczne, powolne zatruwanie środowiska, nieformalne adaptacje i marginalizowane społeczności, które nadal żyją w ich cieniu. Wyobraźnia zostaje zawieszona pomiędzy mitem heroicznej pracy a machiną spekulacyjnej przebudowy. Ruiny przemysłowe nie są już miejscem z potencjałem, ale polem bitwy nieprzystających do siebie przyszłości: tej tęskniącej za przeszłością, która nigdy w pełni nie istniała, i tej nalegającej na nowy początek.
“Ruiny przemysłowe nie są już miejscem z potencjałem, ale polem bitwy nieprzystających do siebie przyszłości: tej tęskniącej za przeszłością, która nigdy w pełni nie istniała, i tej nalegającej na nowy początek.”
W tym stanie zawieszenia ruiny nie są jedynie szczątkami, ale żywym, wielowarstwowym zagadnieniem. Łączą w sobie ślady eksploatacji i przetrwania oraz upadku i troski, zacierając granice między naturalną sukcesją a pamięcią kulturową, między obecnością człowieka a działaniem “ponadludzkim”.
Ruiny przemysłowe mogą być zarówno fizycznym horyzontem, jak i symbolicznym impasem. Jakie formy przynależności, pamięci i odnowy mogą jednak powstać, gdy opieramy się presji, by je upamiętniać lub wymazywać?
Ruiny jako tereny relacyjne
Ruiny przemysłowe są często postrzegane jako statyczne: wizualne motywy rozkładu lub resztki przestrzeni oczekujące na przebudowę. Jednak w kontekście Europy Środkowo-Wschodniej są one o wiele bardziej aktywne – nie w sensie produktywności, ale w sposobie, w jaki gromadzą, splatają i poruszają różne formy życia, pamięci i materii. Nie tylko trwają, lecz zmieniają się, kumulują i przetwarzają to, co pozostało.
Przestrzenie te funkcjonują jako tak zwane tereny relacyjne: łączą ze sobą rozbieżne czasy i podmioty – nieformalnych ogrodników i młodzież, rdzewiejące rusztowania i odradzającą się roślinność, ślady zwierząt i codzienną obecność stałych mieszkańców. Kształtują je zarówno czynniki ludzkie, jak i “ponadludzkie” – naznaczone historią polityczną, ale także sukcesją ekologiczną i ucieleśnioną adaptacją.
W Tatabányi na Węgrzech dawny kamieniołom wapienia i położona obok niego dzielnica robotnicza tworzą podwójną ruinę: geologiczną i społeczną. Podczas gdy sosny i brzozy powoli przejmują ten teren, pobliska, odizolowana społeczność, ukształtowana przez marginalizację Romów, nadal żyje w rozpadającej się infrastrukturze, narażona na działanie czynników środowiskowych. W tym przypadku ruinę nie tylko widać, ale także się nią żyje. Próby rewitalizacji często ignorują te powiązania, traktując procesy ekologiczne i społeczne jako odrębne dziedziny, choć w rzeczywistości są one ze sobą ściśle związane.
Żabí Majer w Bratysławie to miejsce, gdzie szczątki zakładu chemicznego Istrochem górują nad mozaiką nieformalnych ogrodów uprawianych przez mieszkańców pomimo silnego zanieczyszczenia. Zbiera się tu deszczówkę, dzieli się kompostem i bez zezwolenia wytycza ścieżki. Krajobraz ten jest prawnie niespójny, ekologicznie niestabilny i społecznie pełen życia. Trudno go jednoznacznie sklasyfikować. Nie jest to ani teren poprzemysłowy, ani zielona infrastruktura, ale coś pomiędzy – hybrydowa strefa troski oraz sprzeciwu.
W tych miejscach sens nie bierze się z powszechnych narracji dotyczących dziedzictwa, ale ze sposobów zamieszkiwania i wykorzystywania przestrzeni, które wykraczają poza dominujące reżimy sposobów postrzegania. Te przykłady wskazują, że ruiny nie są po prostu miejscami nieobecności. Stanowią one ekosystemy, w których zderzają się odbudowa środowiska, pamięć kulturowa i marginalizacja społeczna. Podważają one binarne kategorie: natura kontra kultura, przeszłość kontra teraźniejszość, zasoby kontra ograniczenia, centrum kontra peryferie.
Ograniczanie ich znaczenia do miejsc dziedzictwa kulturowego lub rewitalizacji oznacza pominięcie ich głębszego znaczenia jako miejsc, w których negocjowane są już nowe formy przynależności, adaptacji i współistnienia – jeśli tylko zechcemy to dostrzec.
Dziedzictwo bez pamięci
W wielu miastach Europy Środkowo-Wschodniej pamięć o przemyśle nie zniknęła, lecz została poddana stylizacji. Poprzez selektywną ochronę i powierzchowne narracje ruiny często przekształcane są w coś pomiędzy scenografią a pomnikiem. Fabryka staje się centrum dla zwiedzających, a robotniczy blok mieszkalny tłem dla kultury festiwalowej. Proces ten może wprawdzie utrwalić formę, ale pozbawia ją znaczenia. Przeszłość nie jest zapamiętywana – jest skansenizowana: zamieniana w skansen samej siebie, stylizowana i odłączona od żywych doświadczeń.
Nostalgia, gdy przybiera formę skansenizowanego dziedzictwa, działa przestrzennie. Oczyszcza proces rozkładu, utrwala pamięć w przystępnych obrazach i oddziela dziedzictwo od żywych doświadczeń. Rezultatem jest krajobraz, w którym ruiny są “kuratorowane” dla widzów i odłączone od realiów społecznych, w których kiedyś były zakorzenione. Pod powierzchnią okolica podupada, społeczność zostaje wysiedlona, a gleba zostaje skażona.
Projekty takie jak Everyday Shortcomings opracowane przez PAD Foundation – platformę łączącą badania, praktykę przestrzenną i zaangażowanie artystyczne – odpowiadają na ten stan rzeczy, traktując dziedzictwo nie jako gotową narrację, ale jako kontrowersyjny proces kształtowany przez ciągłą adaptację, pamięć doświadczeń, tymczasowość i środowiska naznaczone jednocześnie rozkładem i regeneracją. Zrealizowany w wyniku długotrwałych badań terenowych w postindustrialnych dzielnicach robotniczych Everyday Shortcomings nawiązuje dialog między przedmiotami codziennego użytku, praktykami i adaptacjami przestrzennymi a zinstytucjonalizowanymi obiektami dziedzictwa kulturowego, ujawniając napięcia między codzienną walką o przetrwanie a logiką konserwacji.
W tym kontekście przedmioty codziennego użytku odmawiają stania się neutralnymi artefaktami. Noszą one ślady użytkowania, napraw i zużycia i niosą ze sobą raczej tymczasowość bieżącego życia niż zamkniętą przeszłość. Ich obecność podważa obietnicę spójności zawartą w zinstytucjonalizowanych miejscach pamięci, ujawniając, w jaki sposób dziedzictwo może chronić okolice, a jednocześnie ukrywać warunki społeczne i ekologiczne, które nadal kształtują postindustrialne dzielnice. W tym przypadku sama dominująca logika dziedzictwa staje się wątpliwa.
Takie kwestionowanie dziedzictwa ma miejsce na wielu poziomach. Ujawnia się ono poprzez użytkowane przedmioty i codzienne praktyki, a jednocześnie implikuje szersze struktury władzy społeczno-ekonomicznej, poprzez które historia postindustrialna jest selektywnie zapamiętywana lub wymazywana.
Projekt Ilony Németh Eastern Sugar (2021) nie chroni budynków jako reliktów, ale przywraca pamięć o ekonomicznej i politycznej przemocy, która stała za ich zniknięciem. Jej praca odrzuca komfort nostalgii, kładąc nacisk na żałobę, krytykę i nazywanie systemów.
Podczas gdy Németh odzyskuje wymazane gospodarki polityczne poprzez badania archiwalne i przestrzenne, Želibská podchodzi do pamięci przestrzennej w inny sposób – poprzez mityczne gesty i poetykę ciała. Jej wczesna aktywność nie odnosi się bezpośrednio do dziedzictwa przemysłowego, ale zamiast tego zakłóca ustalone hierarchie miejsca i przynależności, włączając zmysłowe narracje do zmaskulinizowanych krajobrazów. Jej działalność burzy ścisły podział między naturą a kulturą, podważając ustalone hierarchie przestrzenne i podkreślając, że znaczenie nie wynika ze statycznej reprezentacji, ale z ucieleśnionego, kontekstualnego zakłócenia.
Zamiast zamykać się w koncepcyjnej ciszy, praktyka Mateiego Bejenaru zwraca się ku tym, których doświadczenia nigdy nie znalazły stabilnego miejsca w oficjalnych narracjach dotyczących dziedzictwa przemysłowego. Jego długoterminowe, oparte na współpracy projekty tworzą kontrarchiwa społeczności ukształtowanych przez upadek przemysłu, migrację i niestabilność ekonomiczną, których praca, mobilność i codzienne życie w dużej mierze pozostają poza instytucjonalnymi ramami pamięci.
Bejenaru działa poprzez ciągłą pracę w terenie i uczestnictwo, traktując archiwum nie jako stałe repozytorium, ale jako ewoluujący proces społeczny. Jego praktyka podkreśla, jak nierównomiernie przebiega transformacja postindustrialna: poprzez wysiedlenia, nieformalne gospodarki, pracę tymczasową i formy adaptacji, które rzadko są uwzględniane w dominujących dyskursach dotyczących dziedzictwa. Zamiast przywracać godność poprzez pomniki lub symboliczne gesty, jego praca kładzie nacisk na bliskość, słuchanie i wspólne autorstwo.
Wszystkie te praktyki odzyskują zawieszoną przestrzeń nie jako pustkę, ale jako sporną strefę, w której pamięć jest przetwarzana i pojawiają się nowe formy obecności. W przeciwieństwie do estetyzacji ruin, zapewniają one krytyczne starcie. W przeciwieństwie do muzealizacji historii, kładą nacisk na pozostawanie z tym, co niedokończone.
Nowe wizje przynależności wśród ruin
Krajobrazy postindustrialne wymagają nowych ram przynależności – takich, które nie opierają się wyłącznie na dumie, żałobie lub dziedzictwie wizualnym, lecz na współistnieniu, adaptacji i wspólnej transformacji. W naszej współpracy z PAD Foundation badamy te kwestie w perspektywie ekologiczno-kulturowej: w jaki sposób można połączyć pamięć, marginalnizację i zmiany środowiskowe, zamiast traktować je jak odrębne kwestie?
Dzięki badaniom terenowym i wspólnej pracy na Węgrzech i w całym regionie natrafiliśmy na praktyki, które rzadko pojawiają się w strategiach rewitalizacji: nieformalne ogrodnictwo na obrzeżach przemysłowych, lokalne ponowne wykorzystanie ruin, ciche formy opieki i obecności, które opierają się zarówno widowiskowości, jak i porzuceniu. Działania te nie są nostalgiczne – są dostosowane. Oferują alternatywne rytmy, wartości i przyszłość – często niewidoczne w dominującym języku politycznym.
Takie praktyki podważają liniową logikę „odbudowy”. Pytają nie tylko co należy zachować, ale także kto decyduje, czyje wspomnienia się liczą i jakie rodzaje przyszłości są wykluczane w imię postępu.
Sugerują również, że zawieszenie – akt pozostawania w stanie niekompletności – może samo w sobie być postawą polityczną. Odrzucenie szybkich rozwiązań stwarza przestrzeń dla pojawienia się czegoś innego: nie kolejnego planu generalnego, ale innego sposobu współistnienia z ruiną.
Ruiny przemysłowe nie są ślepą uliczką. Są progiem – przenikalną przestrzenią, w której ścierają się historia, ekologia i przyszłość. Ich wartość nie leży w tym, czym kiedyś były, ale w tym, co nadal w sobie zawierają: krytyczną pamięć, ucieleśnioną wiedzę, niedokończone relacje. Gdy przebudowa nabiera tempa, spłaszczając nierówne tekstury przemysłowej pamięci do spektaklu lub ciszy, nawołujemy do praktyki, która zwraca uwagę na to, co opiera się kompletności: pozostałości struktur, ciche zastosowania i prawo do pozostania.
Obejmuje to uznanie długoterminowych śladów środowiskowych, jakie niosą ze sobą te krajobrazy – od skażenia po nieoczekiwane formy ekologicznej regeneracji. Zaangażowanie się w tego typu wymiary nie jest sprawą drugorzędną; jest niezbędne do wyobrażenia sobie przyjaznej dla życia przyszłości, która będzie uwzględniać złożoność.
Opór wobec ciężaru przemysłowej nostalgii nie oznacza odrzucenia przeszłości. Oznacza uhonorowanie jej w pełni: w jej sprzecznościach, milczeniu i żywych pozostałościach. Trwanie przy ruinach oznacza trwanie przy możliwościach, które one nadal sobą przedstawiają – nie jako spektakl, ale jako miejsce ponownego wyobrażenia.
“Opór wobec ciężaru przemysłowej nostalgii nie oznacza odrzucenia przeszłości. Oznacza uhonorowanie jej w pełni.”
Tekst: Diána Berecz i Gergely Papp
Diána Berecz jest antropolożką kulturową i wizualną, a Gergely Papp jest antropologiem kulturowym oraz geografem. Wspólnie reprezentują PAD Foundation (Budapeszt, Węgry), platformę działającą na granicy badań, praktyki przestrzennej i zaangażowania artystycznego. Ich wspólna praca bada postindustrialne i ekologiczne peryferie w Europie Środkowo-Wschodniej, ze szczególnym uwzględnieniem tego, jak pamięć, marginalizacja i transformacja kształtują środowisko życia.
